Awans Informacje Forum Dla nauczyciela Dla ucznia Korepetycje Sklep
  [ Zaloguj się ]   [ Załóż konto ]
  Najczęściej szukane
Konspekty
Programy nauczania
Plany rozwoju zawodowego
Scenariusze
Sprawdziany i testy
  Reklama
  Media
Przegląd Prasy
Patronat
Medialny
Po godzinach
  Slowka.pl
Słówka na email
Język angielski
Język niemiecki
Język francuski
Język włoski
Język hiszpański
Język norweski
Język japoński
Język rosyjski
Gramatyka
Rozmówki

Czym jest niepełnosprawność

1. Niepełnosprawność człowieka

Jednostka ludzka, którą określa się mianem człowieka o "nietypowym rozwoju" skupia na sobie uwagę lekarzy, psychologów, pedagogów, socjologów, polityków społecznych i coraz częściej specjalistów innych dyscyplin naukowych. W wyniku wprowadzania w życie zasad integracji, normalizacji, autonomii, równości i uczestnictwa - na ulicach, w szkołach ogólnodostępnych, w zakładach pracy, w placówkach kultury pojawili się ludzie "nietypowi", którzy dotychczas przebywali głównie w domach rodzinnych czy też wyspecjalizowanych placówkach.

Ten fakt pociąga za sobą określone konsekwencje stanowiące dla wielu osób pewną potrzebę określenia różnic i podobieństw między ludźmi funkcjonującymi w danej przestrzeni życiowej. Ustosunkowanie się do zjawisk związanych z rozwojem człowieka definiowanego jako niepełnosprawnego umysłowo, fizycznie, społecznie itp pojawia się ciągle w centrum ważnych dyskusji w gronie specjalistów reprezentujących różne dyscypliny wiedzy. Wszystko to z kolei odbija się relatywnie w swoiście pojętym "zwierciadle społecznym" (A.Gustavsson, E.Zakrzewska-Manterys 1997).

Rozważania przedstawione niżej są próbą ukazania terminologicznych ustaleń dających się pomieścić w słowach "niepełnosprawność człowieka" w określonych dla nich wymiarach. Jest to podyktowane mnogością terminów pojawiających się w tym zakresie w literaturze medycznej, pedagogicznej, psychologicznej, socjologicznej, prawno-administracyjnej.

Stosuje się różnego rodzaju określenia i podziały osób będących w obszarze naszych zainteresowań. Pojawiają się terminy: osoby kalekie, niepełnosprawne, inwalidzi, w niektórych pracach spotyka się pojęcie - jednostka defektywna. Dość powszechnie stosowany jest termin upośledzenie - to pojęcie obejmuje nie tylko jednostki upośledzone umysłowo, ale także inne osoby, tzw "specjalnej troski". Uwagę zwraca pomysł, by osoby te nazwać "sprawnymi inaczej". Ponadto, często terminologia - zwłaszcza potoczna - w odniesieniu do tej grupy osób nosi znamiona piętna i naznaczenia społecznego (W.Dykcik 2001).

W tym kontekście pojawia się zwykle pojęcie normy, normalności, utożsamiane niekiedy z pojęciem zdrowia posiadającym szerszy zakres i rozpatrywanym w różnych ujęciach. Norma kojarzy się z optymalnym stanem funkcjonowania jednostki - tak w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym.

Odchylenie od normy może być odczytywane jako pewna rozbieżność między zachowaniem się danego człowieka, a zachowaniem się normalnej osoby ludzkiej lub określonego modelu (W.Dykcik 2001).

Z drugiej strony ze względu na rodzaj niepełnosprawności wyróżnia się fizyczne uszkodzenia i choroby a także choroby psychiczne i upośledzenia umysłowe. W zagadnieniu "sprawności" (w relacji do niepełnosprawności) zawierają się dwie podstawowe kwestie: po pierwsze, sprawa podstawowych sprawności związanych z prawidłowym funkcjonowaniem określonych organów, po drugie - sprawność złożonego, myślowego poznawania rzeczywistości i działania w niej.

W świetle tego rodzi się potrzeba rozważenia alternatywnych pojęć niezbędnych przy identyfikowaniu tożsamości osób niepełnosprawnych. Celowa jest pewna delikatność i powściągliwość w nazewnictwie odnoszącym się do tej grupy osób; poszukuje się terminów mniej piętnujących, etykietyzujących jednostkę, a zarazem adekwatnie ukazujących jej specyficzne trudności i potrzeby. W niektórych krajach wykorzystywana jest indywidualna deklaracja osoby zainteresowanej - metoda samookreślenia może być użyteczna jako wskaźnik społecznego postrzegania niepełnosprawności i zdrowia.

Pojęcie niepełnosprawność obejmuje różne ograniczenia funkcjonalne jednostek ludzkich w każdym społeczeństwie, wynikające z uszkodzenia zdolności wykonywania jakiejś czynności w sposób uważany za normalny, typowy dla życia ludzkiego. Ograniczenia te mogą mieć charakter stały lub przejściowy, całkowity lub częściowy, mogą dotyczyć sfery sensorycznej, fizycznej i psychicznej (Dykcik 2001, s.18).

Chociaż pojęcie niepełnosprawności jest krytykowane, nadal ogromnie wpływa na teorię i praktykę edukacji specjalnej podkreślając nie tylko realne braki, których doświadcza człowiek w swoim biologicznym wymiarze, ale w równej mierze wskazując na realne możliwości kompensacji i korekty rozwijane dzięki adekwatnej reakcji pomocowej.

2. Niepełnosprawność - terminologia

Określenie "osoba niepełnosprawna" jest używane często zamiennie z określeniem "człowiek upośledzony". Specjaliści nie są zgodni co do zakresu znaczeniowego terminu "niepełnosprawny". Pojęcie jest bardzo ogólne, obejmuje swoim zakresem inwalidów oraz osoby o mniejszym stopniu obniżenia sprawności organizmu oraz jednostki o trwałej lub okresowej niepełnosprawności.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w kontekście ochrony zdrowia dokonała rozróżnień między trzema pojęciami: uszkodzenie, niepełnosprawność i upośledzenie. Terminy te według kryteriów interdyscyplinarnych artykułują wyraźnie, że nie wystarczy postrzegać niepełnosprawności jedynie w kategoriach biologicznych i fizycznych. Takie ujęcie można odczytać jako swoisty międzynarodowy wzorzec, który pozwala w praktyce na dokładniejsze rozgraniczenie podstawowej kwestii, czy dana niepełnosprawność jest uszkodzeniem w sensie medycznym, czy niezdolnością do wykonywania funkcji życiowych czy również upośledzeniem w sensie socjalnym (W.Dykcik 2001).

Zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Uszkodzeń, Niepełnosprawności i Upośledzeń (ICIDH) przyjętą przez WHO interesujące nas pojęcia zdefiniowano następująco (W.Dykcik 2001):
- uszkodzenie - wszelki ubytek lub odstępstwo od normy psychologicznej, fizjologicznej lub anatomicznej struktury czy funkcji organizmu na wskutek określonej wady wrodzonej, choroby względnie urazu;
- niepełnosprawność - to każde ograniczenie lub brak (wynikający z uszkodzenia) zdolności do wykonywania czynności w sposób lub w zakresie uznawanym za normalny dla istoty ludzkiej. Jest to dysfunkcja na poziomie zadań;
- upośledzenie - (niesprawność społeczna) - niekorzystna sytuacja danej osoby wynikająca z uszkodzenia lub niepełnosprawności, która ogranicza lub uniemożliwia wypełnianie jej ról, a więc zadań i zachowań w sytuacjach społecznych biorąc pod uwagę wiek, płeć oraz czynniki kulturowe i społeczne, czyli formy działań i zachowań przyjętych i akceptowanych w danym środowisku kulturowym i społecznym;

Upośledzenie w preferowanej obecnie orientacji psychospołecznej jest przede wszystkim faktem społeczno-kulturowym w którym najistotniejsze dla jego rozpoznania są zachowania społeczne odbiegające od normy kulturowej, określane jako nieadekwatne. Upośledzenie może przyjąć różny stopień i dotyczyć różnych sfer życia człowieka.

Stopień upośledzenia może przyjąć niżej wymienione formy:
- utrudnienie - oznacza, że osoba może wykonywać określoną rolę społeczną, lecz przychodzi jej to z trudnościami i przeszkodami, jednak możliwymi do pokonania; są to sytuacje, które w psychologii określone są jako sytuacje utrudnienia;
- ograniczenie - oznacza, że dana osoba może swą rolę wypełniać, lecz w niepełnym lub częściowym zakresie;
- uniemożliwienie - oznacza, że osoba nie może wykonywać swojej roli w ogóle (sytuacje pozbawienia - deprywacji).

Upośledzenie w formie utrudnienia, ograniczenia lub uniemożliwienia może dotyczyć różnych sfer życia. Międzynarodowa Klasyfikacja Uszkodzeń, Aktywności i Uczestnictwa (ICIDH-2) wyodrębnia 6 głównych sfer życia, które mogą być upośledzone na skutek niepełnosprawności takich jak:
- orientacja w otoczeniu - obejmuje również zdobywanie i wymianę informacji oraz zdobywanie wiedzy;
- czynności życia codziennego - niezdolność ich pokonywania;
- poruszanie się w przestrzeni;
- praca zawodowa - wykonywanie różnych prac i zawodów;
- integracja społeczna - aktywny udział w różnych formach życia społecznego;
- niezależność ekonomiczna - możliwość uzyskania środków na własne utrzymanie.

Podsumowując wzajemną zależność między uszkodzeniem, niepełnosprawnością i upośledzeniem trzeba stwierdzić, że dwa pierwsze wymiary dotyczą fizycznych i psychicznych aspektów człowieka jako jednostki psychofizycznej. Upośledzenie natomiast dotyczy kontekstu społecznego, a więc funkcjonowania człowieka i współdziałania ze środowiskiem zarówno społecznym jak też fizycznym.

3. Klasyfikacje niepełnosprawności

Zaburzenia rozwojowe zawierają wiele rodzajów odchyleń od normy; osoby upośledzone nie stanowią jednorodnej grupy ludzi potrzebujących analogicznych form pomocy. W związku z tym wszelkie klasyfikacje nie powinny oddzielać ich od ogółu społeczeństwa, lecz raczej wskazywać na indywidualne potrzeby specjalne w związku z urzeczywistnianiem procesów personalizacji, integracji i normalizacji.

Ważne wydaje się wypracowanie pojęć i systemów klasyfikacyjnych możliwie unikających stygmatyzacji i pogarszania statusu tej grupy osób. Zasadność definiowania i klasyfikowania niepełnosprawności powinna wynikać ze złożonych celów rehabilitacyjnych.

Wprowadzane modyfikacje podziału osób upośledzonych coraz bardziej zbliżają go do cech zwartego i spójnego wewnętrznie systemu klasyfikacyjnego w aspekcie wielowymiarowych kryteriów diagnostycznych.

Przykładem tego typu dążeń jest klasyfikacja ICIDH-2, która zajmuje się trzema następującymi płaszczyznami funkcjonowania:
- uszkodzenie - dotyczy organizmu, jego funkcjonowania i anatomii;
- aktywność - dotyczy poziomu funkcjonowania jednostki;
- uczestnictwo - dotyczy relacji ze społeczeństwem i udziału jednostki w życiu społecznym;

Zwrócona została uwaga na podstawowe zasady, na których zbudowana jest klasyfikacja. Jako założenie wyjściowe przyjęto istnienie dwóch różnych modeli niepełnosprawności - modelu medycznego i modelu społecznego. Pierwszy z nich postrzega niepełnosprawność jako problem jednostkowy, osobisty, wymagający opieki medycznej; drugi ujmuje ją jako problem społeczny oraz domaga się działań społecznych wchodzących w zakres zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej odpowiedzialności. Oba modele pozostają w stosunku do siebie w swoistej opozycji. W tej relacji zintegrowanie klasyfikacji ICIDH trzech płaszczyzn tj.: uszkodzenia, ograniczenia aktywności oraz utrudnień i ograniczeń w uczestniczeniu jest próbą połączenia obu modeli niepełnosprawności i syntezy tych dwóch biegunowych podejść.

W innym aspekcie ujęto współzależność między stanem zdrowia a czynnikami kontekstowymi (środowiskiem i czynnikami indywidualnymi). Zauważa się, że czynniki te mogą wpływać wzajemnie na siebie i mogą prowadzić do uszkodzenia, ograniczenia aktywności i/lub utrudnienia oraz ograniczenia uczestnictwa.

Model uniwersalny

- Zdrowie jest podstawowym prawem człowieka
- Nikt nie powinien być dyskryminowany z powodu swojego stanu zdrowia i poziomu funkcjonowania
- Większość ludzi ma taką czy inną "niepełnosprawność"
- Niepełnosprawność jest częścią życia
- Funkcjonowanie może ulec zmianie na poziomie: organizmu - jednostki - społecznym, i trzeba znaleźć rozwiązania dla każdego z tych poziomów

Źródło: T. Bedirhan, Üstün, Międzynarodowa Klasyfikacja Uszkodzeń, Aktywności i Uczestnictwa ICDH-2, s.20

Przyjęcie uniwersalnego modelu pozwala na nowe podejście do niepełnosprawności zaprezentowane w klasyfikacji ICIDH, która:
- nie postrzega niepełnosprawności jako zjawiska dzielącego ludzi;
- definiuje niepełnosprawność i funkcjonowanie jako zjawisko wielowymiarowe;
- traktuje niepełnosprawność jako uniwersalne ludzkie doświadczenie;
- syntetyzuje dwa modele niepełnosprawności (medyczny i społeczny);
- podkreśla równość i sprawiedliwość niezależnie od rodzaju niepełnosprawności.

Literatura:

1. Dykcik W., "Pedagogika specjalna"; WN Poznań 2001
2. Gustavsson A., Zakrzewska-Manterys E., - "Upośledzenie w spo-łecznym zwierciadle"; Żak, W-wa 1997
3. Kostrzewski J., "Ewolucja poglądów AAMR dotyczących niedorozwoju umysłowego" w: Pańczyk J. (red) "Pedagogika specjalna"; WSPS, W-wa 1997
4. Kostrzewski J., "Podstawowe wiadomości o upośledzeniu umysłowym" w: "Upośledzenie umysłowe - pedagogika", PWN W-wa 1981

 

Opracowanie: Danuta Sadowska


 
  Barometr
1 2 3 4 5 6  
Średnia ocena: 5



Ilość głosów: 1

Szukaj autora i tytuł
Ostatnio dodane materiały
Najczęściej zadawane pytania
Zasady publikacji 
Zobacz jak wygląda zaświadczenie o publikacji Twoich materiałów
  Twoje konto
Zaloguj się
Załóż konto
Zapomniałem hasła
  Forum
Nauczyciel - awans zawodowy
Matura
Korepetycje
Ogłoszenia - kupię, sprzedam, oddam

O Profesorze - Napisz do Nas - Reklama - Polityka prywatności - Najczęściej zadawane pytania - Zgłoś błąd

2000-2014