AWANS INFORMACJE FORUM Dla nauczyciela Dla ucznia LOGOWANIE
  Najczęściej szukane
Konspekty
Programy nauczania
Plany rozwoju zawodowego
Scenariusze
Sprawdziany i testy
  Reklama
  Media
Przegląd Prasy
Patronat
Medialny
Po godzinach
  Slowka.pl
Słówka na email
Język angielski
Język niemiecki
Język francuski
Język włoski
Język hiszpański
Język norweski
Język japoński
Język rosyjski
Gramatyka
Rozmówki

Onomastyka w szkole

Onomastyka nie stanowi odrębnego działu nauki o języku w szkole średniej, ale zagadnienia etymologii nazw własnych są w pewnym stopniu obecne na lekcjach języka polskiego. Myślę tu o onomastyce literackiej, czyli zbiorze nazw osobowych i miejscowych, wprowadzonych do dzieła literackiego dla oznaczenia bohaterów i miejscowości. Podporządkowane są one prawidłom fikcyjnej rzeczywistości dzieła. Do nazw własnych literackich zaliczamy: nazwy sztucznie stworzone, a także nazwy z rzeczywistości pozaliterackiej. Nazwy literackie posiadają trzy funkcje: lokalizującą, charakteryzującą i komiczną. Nazwiska, bowiem są najczęściej źródłem komizmu w tekstach literackich. Należałoby tu wspomnieć o utworach S. Mrożka, S. Witkacego, czy na przykład Moliera.

Badanie nazw własnych nie jest osobnym blokiem wiadomości językoznawczych, choć stanowi ciekawy i atrakcyjny materiał. Być może z powodowane to jest trudnościami badania i wyjaśniania znaczenia nazw osobowych i geograficznych. Jest to, bowiem bardzo obszerny materiał badawczy i wymaga wielu przygotowań ze strony nauczyciela. Przygotowując konspekty zajęć onomastycznych, chciałam pokazać uczniom, w jaki sposób kształtowały się imiona i spróbować wyjaśnić ich nazwiska. Zaproponowane im przeze mnie lekcje badania nazw własnych, wzbudziły ogromne zainteresowanie i przyniosły nieoczekiwane rezultaty, w odkrywaniu znaczeń nazwisk i nazw najbliższej okolicy.

Nim przejdę do opisywania przeprowadzonych zajęć, wyjaśnię podstawowe pojęcia onomastyczne.

Onomastyka (gr. onomastiké tèchnè - sztuka nazywania) to dział językoznawstwa zajmujący się badaniem nazw własnych pod względem morfologicznym, słowotwórczym, fleksyjnym i fonologicznym, które różnią je od nazw pospolitych. Działy onomastyki opisują nazwy osobowe (antroponimia), nazwy geograficzne (toponimia). Antroponimia bada nazwy jednostek i skupisk ludzkich (etnonimia), zaś toponimia to szeroki dział wyjaśniający nazwy obiektów zamieszkałych i niezamieszkałych.

Zajęcia podzieliłam na trzy części, dotyczyły badania pochodzenia i znaczenia imienia, nazwiska i nazw geograficznych.

Imię

Początki nadawania imienia nikną w pradziejach Polski. Wśród imion staropolskich wyróżniamy dwa typy: imiona złożone (Bog - dan), imiona jednoczłonowe pochodzące od wyrazów pospolitych (Broda, Gęba), nazw zwierząt (Jeż, Lis), przymiotników ( Goły, Rus) i imiesłowów (Kochan, Chocian). Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa imiona słowiańskie zastępowane były przez imiona germańskie, hebrajskie i greckie. Od XV wieku imiona chrześcijańskie niemal wyparły rodzime nazewnictwo.
.
Scenariusz zajęć z uczniami zapewniał wyjaśnienie pochodzenia i znaczenia swojego imienia. Wykorzystałam tu pracę Józefa Bubaka "Księga naszych imion". Okazało się, że rodowód imion uczniów najczęściej sięga czasów początków chrześcijaństwa (Adam, Andrzej, Michał, Rafał, Anna, Ewa). Wiele imion to skrócenia, spieszczenia imion europejskich (Anita - Huanita, Arleta - Margerita, Sandra - Aleksandra)

Nazwisko

W Polsce system jednoimienny panował do XII wieku, posługiwano się tylko imieniem. Nie można podać dokładnej daty ukształtowania się systemu dwuimiennego. Wyraz "nazwisko" poświadczony jest dopiero w XVI wieku, jako określenie drugiego członu nazwy osobowej użyty w XVII wieku. Nazwisko czyli nazwa rodowa, wspólna dla całej rodziny miano, stojące po imieniu, powstałe w celu identyfikacji osoby.

Przyjmuję się, że nazwiska pochodzą od:
- Form potocznych imienia - jakim potocznym imieniem cię określano?
- Wykonywanego zawodu, funkcji - co robisz?
- Nazw miejscowości - skąd jesteś?
- Zależności rodzinnych i innych - czyj jesteś?
- Charakterystycznych cech zewnętrznych i wewnętrznych - jaki jesteś?

Badanie nazwisk uczniów było najciekawszą częścią zajęć onomastycznych. Wyjaśnianie pochodzenia i znaczenia swojego nazwiska było nie tylko zabawą językową, ale także powtórzeniem zasad słowotwórczych budowy wyrazów. Pokazanie procesów nazwiskotwórczych zaowocowało próbą wyjaśnienia etymologii nazwisk nauczycieli. Ta część lekcji była również najtrudniejsza, mimo korzystania z literatury fachowej, nie udało się wyjaśnić pochodzenia wszystkich nazwisk.

Oto kilka przykładów:
Zielińska - od nazwy miejscowej Zieleń
Pawlik - od nazwy osobowej Paweł
Garwol -od nazwy osobowej niemieckiej Gerwald
Podgórny - od nazwy topograficznej' pod górą'
Stępień - od rzeczownika 'nowo wstępujący'

Nazwy geograficzne

Toponimia to przede wszystkim nazwy miast i wsi, które tworzone są od:
- Nazw osobowych np. Racławice
- Wyrazów pospolitych np. Biskupice
- Nazw miejscowych np. Starosiedlce- Stare Siodło
- Różnych wyrażeń syntaktycznych np. Podegrodzie - 'lud mieszkający pod grodem'

Do nazw geograficznych zaliczamy również: hydronimy- nazwy wodne, oronimy- nazwy gór, zoonimy - nazwy zwierząt.

Zaproponowałam swoim uczniom zbadanie pochodzenia nazw dzielnic Nowego Sącza I nazw swoich rodzinnych miejscowości. Oto najciekawsze rezultaty badań:
- Biegonice - od nazwy osobowej Biegan, Bielowice - od nazwy osobowej Biel, Dąbrówka - od nazwy topograficznej 'las dąbrowego', Gołbkowice - od nazwy osobowej Gołąbek, Gorzków - od nazwy osobowej Gorzek, Gorzysław, Załubincze od nazwy Łubinka -pochodzenie nazwy niejasne, Zawada - nazwa kulturowo - żartobliwa 'przeszkoda dla podróżnych'.
- Barcice - od imienia Bart, Barta, a to od Bartłomieja, Biczyce - od nazwy osobowej Bicz, Kamionka Mała - nazwa toponimiczna od potoku, Kąclowa - od niemieckiego imienia Kunz, Kunzl, Kosarzyska - nazwa kulturowa 'miejsce, gdzie były koszary' czyli zagrody dla owiec na polanie, Mystków - od imienia Mystek, Paszyn - od imienia Pacho, Pacha, Pasz(k)o, Podegrodzie - nazwa toponimiczna 'wieś pod grodem', Tęgoborze - nazwa dzierżawcza od Tęgobor.

Zajęcia badania nazw własnych okazały się ciekawym i atrakcyjnym tematem. Pozwoliły one na odnalezienie korzeni swojego nazwiska, zainteresowanie historią rodzinnych miast i wsi.

Bibliografia:

J. Bubak, Słownik nazw osobowych i elementów identyfikacyjnych sądecczyzny, Kraków 1992
J. S. Bystroń, Nazwiska polskie, Warszawa 1993
E. Pawłowski, Nazwy miejscowe sądecczyzny, Kraków 1965
K. Rymut, Nazwiska Polaków, Wrocław 1991
W. Taszycki, Polskie nazwy osobowe, Warszawa 1924

Opracowanie: Agnieszka Gruca


 
  Barometr
1 2 3 4 5 6  
Oceń artukuł!



Ilość głosów:

Szukaj autora i tytuł
Ostatnio dodane materiały
Najczęściej zadawane pytania
Zasady publikacji 
Zobacz jak wygląda zaświadczenie o publikacji Twoich materiałów
  Twoje konto
Zaloguj się
Załóż konto
Zapomniałem hasła
  Forum
Nauczyciel - awans zawodowy
Matura
Korepetycje
Ogłoszenia - kupię, sprzedam, oddam

Serwis internetowy, z którego korzystasz, używa plików cookies. Są to pliki instalowane w urządzeniach końcowych osób korzystających z serwisu, w celu administrowania serwisem, poprawy jakości świadczonych usług w tym dostosowania treści serwisu do preferencji użytkownika, utrzymania sesji użytkownika oraz dla celów statystycznych i targetowania behawioralnego reklamy (dostosowania treści reklamy do Twoich indywidualnych potrzeb). Informujemy, że istnieje możliwość określenia przez użytkownika serwisu warunków przechowywania lub uzyskiwania dostępu do informacji zawartych w plikach cookies za pomocą ustawień przeglądarki lub konfiguracji usługi. Szczegółowe informacje na ten temat dostępne są u producenta przeglądarki, u dostawcy usługi dostępu do Internetu oraz w Polityce prywatności plików cookies.
Dowiedz się więcej.