Niektóre determinanty umiejętności czytania ze zrozumieniem

Czytanie należy do jednych z podstawowych umiejętności, które każde dziecko w młodszym wieku szkolnym winno opanować w stopniu przynajmniej zadowalającym. Zdobywanie tejże umiejętności determinuje wiele czynników mających wpływ zarówno korzystny jak i powodujących niepowodzenia w nauce szkolnej. Pomimo dużego dorobku doskonalenia metod nauki czytania obserwuje się w dalszym ciągu znaczną liczbę dzieci, u których proces opanowania tejże umiejętności przebiega w sposób zwolniony i związany z różnorodnymi trudnościami. Trudności w czytaniu bardzo rzadko spowodowane są jedną przyczyną. W większości przypadków chodzi o cały zespół czynników jednocześnie wpływających na powstanie tychże trudności.

Trudności w nauce występują w określonych sytuacjach, uwarunkowane są warunkami zewnętrznymi lub wewnętrznymi. Obecnie psychologowie, pedagodzy, psychiatrzy jak i neurolodzy zajmujący się problematyką nauki czytania są zgodni, że punktem wyjścia w określeniu trudności w nauce powinny być aktualne umiejętności czytania dziecka. Coraz powszechniej trudności w czytaniu określa się jako rozbieżność między aktualnym poziomem umiejętności czytania, a oczekiwanym ze względu na ogólne intelektualne możliwości danego dziecka.

Istnieje wiele koncepcji określających przyczyny trudności w nauce.

Jedną z pierwszych jest koncepcja genetyczna. Dziedziczne uwarunkowanie stwierdzało wielu naukowców, lecz żaden nie wskazał neurofizjologicznego mechanizmu dziedziczenia zaburzeń utrudniających przyswajanie czytania.

Najbardziej rozpowszechnioną jest koncepcja organiczna, według której pierwotnymi przyczynami zaburzeń w nauce czytania są uszkodzenia centralnego układu nerwowego. Powstają one w okresie płodowym, podczas porodu lub we wczesnym dzieciństwie.

Kolejną koncepcją jest koncepcja opóźnionego dojrzewania centralnego układu nerwowego, według której nie istnieją uwarunkowania organiczne, lecz dysleksja rozwojowa jako szczególny typ niedojrzałości mózgowej. Istota dysleksji łączona jest z opóźnieniem rozwoju poszczególnych funkcji percepcyjno - motorycznych biorących udział w procesie czytania.

Koncepcja emocjonalna dowodzi, że trudności z opanowaniem czytania uwarunkowane są poprzez zaburzenia sfery uczuciowej, przez konflikty i urazy psychiczne oraz niedostosowanie społeczne. Trudności te objawiają się nieśmiałością, nadwrażliwością, przekorą, obgryzaniem paznokci, stanami lękowymi, nadmiarem aktywności itp. Trudno jednak ustalić jest, które zachowania są przyczynami trudności w nauce czytania, a które ich skutkami.

W pedagogice wczesnoszkolnej trudności w czytaniu charakteryzują się jako skutek czynników pedagogicznych, biopsychicznych i ekonomiczno - społecznych.

W literaturze pedagogicznej autorzy podkreślają, że stan zdrowia może być podłożem trudności w nauce. Przewlekłe schorzenia np. choroby reumatyczne, laryngologiczne, astma, nerwice, choroby serca i innych narządów wewnętrznych są przyczyną nie tylko absencji szkolnej, osłabienia i wyczerpania organizmu, lecz obejmują wielopłaszczyznowe zależności między czynnikami biologicznymi, społecznymi i pedagogicznymi.

Nie można również zapomnieć, że dzieci o niskim stopniu inteligencji częściej niż inne mogą mieć trudności z nauką czytania.

Poważną przyczyną niepowodzeń w opanowaniu umiejętności czytania są zaburzenia i opóźnienia:
a) spostrzeżeń wzrokowych - przy wadliwej budowie gałki ocznej pojawiają się wady wzroku, które dosyć łatwo można skorygować za pomocą soczewek. Poważniejsze trudności pojawiają się przy defektach korowej części analizatora wzrokowego, w wyniku czego pojawiają się zaburzenia analizy i syntezy wzrokowej. Dziecko wówczas nieprawidłowo odzwierciedla kształt liter, figur geometrycznych, myli litery podobne np.: m - n,u - w. Przy tego rodzaju zaburzeniach charakterystyczne jest również mylenie liter asymetrycznych różniących się położeniem względem osi pionowej np.: p- b, d - b oraz poziomej np.: u - n, w - m. W czytaniu pojawia się przestawienie liter, sylab, wyrazów, przeskakiwanie linijek druku itp. Zbyt długa koncentracja nad rozpoznawaniem liter i syntezą wyrazów utrudnia sprawne opanowanie techniki czytania w przewidzianym czasie;
b) percepcji słuchowej - zaburzenia analizy i syntezy słuchowej powodują, że dziecko często prawidłowo słyszy dźwięki lecz nie potrafi ich wyróżnić z potoku słów. Powoduje to kłopot z opanowaniem nauki czytania, w rozumowaniu, wnioskowaniu i uogólnianiu oraz w nauce na pamięć np. wierszy, piosenek;
c) rozwoju ruchowego - do najczęstszych objawów zaburzeń układu kinestetyczno - ruchowego należą: obniżenie percepcji i szybkości ruchów docelowych, współruchy, wadliwa regulacja napięcia mięśniowego. Szczególnie negatywne działanie wpływające na efektywność nauki szkolnej ma zaburzona lateralizacja. W wyniku lateralizacji skrzyżowanej - inwersji statycznej występują objawy zaburzenia orientacji kierunku: mylenie liter i cyfr o podobnym kształcie, lecz innym ułożeniu w przestrzeni, odwracanie kształtów liter i cyfr. Inwersja dynamiczna objawia się przestawieniem liter w dwuznakach, zmianie kolejności sylab w wyrazach;
d) rozwoju mowy dziecka - do najczęstszych przyczyn powstawania zaburzeń mowy należą środowisko dziecka (czynniki egzogenne) i samo dziecko (czynniki endogenne). Do zaburzeń endogennych mowy należą: jąkanie, nerwice, dyslalia, afazja,. Leczenie tych zaburzeń należy rozpocząć już w wieku przedszkolnym gdyż zbyt późne leczenie nie pozwoli na eliminację wady. Reedukacja gwarowych nawyków polega głównie na stymulacji rozwoju mowy dziecka w szkole.

Kolejną grupą czynników mających wpływ na niepowodzenia szkolne są czynniki natury psychicznej. Do nich należą brak zainteresowań czytaniem, brak gotowości do czytania polegający na nie osiąganiu dojrzałości do analizy i syntezy oraz obniżony poziom motywacji do nauki. Krytyka ze strony rodziców i nauczycieli powodują u dziecka poczucie zagrożenia oraz brak wiary w odniesienie sukcesów. Dziecko unika wtedy czytania.

Na postępy uczniów w nauce czytania ma wpływ środowisko, w jakim oni żyją, głównie dom rodzinny. W efektywnej nauce przeszkadzają problemy emocjonalne spowodowane rozpadem rodziny, rozwodem rodziców, kłótniami i niewłaściwą postawą rodziny wobec dziecka, brakiem zainteresowania jego sukcesami szkolnymi. Wywołują one osłabienie motywacji do nauki, a niekiedy całkowity zanik chęci dziecka do pracy. Z drugiej strony dobre warunki rodzinne sprzyjają wzrostowi zainteresowań i postępowi w nauce czytania pozwalają dziecku osiągnąć sukces w efektywnym czytaniu.

Bardzo często uczniowie spotykają się z wpływem niekorzystnych uwarunkowań pedagogicznych powodujących trudności w nauce, do których można zaliczyć: środowisko szkolne - tj. przeładowane programy, duża liczebność oddziałów klasowych, słabe zaplecze środków dydaktycznych w placówkach oświatowych. Niekorzystny wpływ ma również zmiana nauczycieli i szkoły w pierwszych latach nauki oraz niewłaściwie dobrane metody nauczania do indywidualnych możliwości każdego ucznia np.: stosowanie w nauce czytania u dzieci mających trudności w przyswajaniu umiejętności czytania metody globalnej zamiast analitycznej. Również osoba nauczyciela może mieć wpływ na niepowodzenia w nauce czytania. Jeżeli jest niedostatecznie przygotowany zawodowo, popełnia błędy dydaktyczne metodyczne, nie indywidualizuje nauczania, nie kontroluje systematycznie efektów czytania szczególnie u uczniów mających trudności z jego opanowaniem.

Omawiając determinanty warunkujące umiejętność czytania ze zrozumieniem, nie można pominąć przygotowania osoby czytającej do zrozumienia czytanego tekstu. Wchodzi tu w grę przygotowanie językowe, techniczne i rzeczowe. Jeżeli brak któregoś z nich, dziecko nie potrafi zrozumieć sensu czytanego przez siebie tekstu. Przygotowanie techniczne związane jest ze stopniem zaawansowania w zakresie wzrokowego ujmowania tekstu, a więc wprawy w czytaniu. Przygotowanie językowe obejmuje znajomość znaczeń, słów, zwrotów i zadań jako elementów składowych tekstu, czyli odpowiedni do rodzaju tekstu zasób słownictwa czytającej osoby. Przez przygotowanie rzeczowe należy rozumieć opanowanie wiadomości koniecznych do zrozumienia treści czytanki.

Kolejnym istotnym czynnikiem wpływającym na umiejętność czytania ze zrozumieniem jest koncentracja uwagi, która umożliwia zrozumienie przeczytanego tekstu, jest nastawieniem woli zmuszającym czytelnika, by ten nie pozwolił swoim wyobrażeniom, myślom odbiegać od celu, jakim jest czytanie danego tekstu.

Trudności w czytaniu mogą być spowodowane również deficytami rozwoju poszczególnych funkcji percepcyjno - motorycznych (słuchowych, wzrokowych i mięśniowo - ruchowych) obliczanymi w stosunku do norm odpowiadających wiekowi dziecka i ocenianymi na tle jego ogólnego poziomu umysłowego. Niepowodzenia wynikające z owych deficytów lub zaburzeń odnoszące się do czytania noszą nazwę dysleksji.

Jednym z pierwszych objawów opóźnienia rozwoju w.w funkcji są zaburzenia rozwoju mowy. Nie stanowią jednak bezpośredniej przyczyny dysleksji. Opóźnienie ujawnia się już na początku nauki szkolnej, właśnie trudnościami w czytaniu i pisaniu. U dzieci dyslektycznych obok zaburzeń mowy występują zaburzenia procesu lateryzacji, orientacji przestrzennej i emocjonalno - uczuciowej. Nasilenie trudności w czytaniu zależy od głębokości deficytu oraz od tego czy zaburzenie jest jedno - czy wielowarstwowe. Pojedynczy, izolowany deficyt, nawet dość znaczny może być kompensowany przez prawidłowo rozwinięte funkcje percepcyjno - motoryczne lub intelektualne. Najbardziej niekorzystny układ występuje wtedy, gdy jednocześnie zaburzone są spostrzeżenia wzrokowe i słuchowe w połączeniu z innymi zaburzeniami.

Swoiste trudności w czytaniu objęte nazwą dysleksja występują u dzieci z normą intelektualną, a nawet u dzieci z intelektem powyżej normy. Podstawowej przyczyny tych trudności nie stanowi, więc obniżenie ilorazu inteligencji. Jeśli jednak nie są one przezwyciężone (szczególnie w pierwszych latach nauki szkolnej) mogą doprowadzić do obniżenia poziomu intelektualnego, a w rezultacie do niepowodzeń w nauce szkolnej.

Opisane trudności nie są przeszkodą w uzyskaniu pożądanych wyników w nauce czytania. Sukces jest możliwy i konieczny. Podstawą działania musi być ustalenie przyczyn i podłoża trudności oraz dobór odpowiednich metod dydaktycznych i korekcyjnych, a następnie systematyczne ćwiczenia prowadzące do osiągnięcia przez dziecko pełnej sprawności w zakresie czytania, które powinno być: płynne (czytanie tekstu całymi wyrazami), poprawne (prawidłowe odczytywanie wyrazów ), biegłe (świadome stosowanie właściwego tempa czytania) i wyraziste ( zachowanie pauz gramatycznych, logicznych, psychologicznych oraz odpowiedniej intonacji). Zakres, formy, czas trwania reedukacji zależne są od rodzaju i stopnia nasilenia trudności, od sytuacji, w jakiej dziecko się znajduje oraz od jego możliwości rozwojowych.

Literatura
Bogdanowicz M.: Trudności w pisaniu u dzieci, Gdańsk1984.
Malendowicz J.: O trudnej sztuce czytania i pisania, Warszawa 1978.
Malmquist E.: Nauka czytania w szkole podstawowej, Warszawa 1987.
Spionek H.: Zaburzenia rozwoju uczniów niepowodzenia szkolne, Warszawa 1973
Styczek I.: Logopedia, Warszawa 1981.
Szempruch J.: Umiejętność czytania a osiągnięcia szkolne uczniów klas początkowych, Rzeszów 1997.
Linker M. A.: Podstawy efektywnego czytania, Warszawa1980.
Zborowski J.: Początkowa nauka czytania, Warszawa 1959.
 

Opracowanie: Lucyna Łaptas

Wyświetleń: 1837