Właściwości mowy dzieci sześcioletnich

W zakresie kształtowania się mowy rozwiniętej wiek przedszkolny jest okresem decydującym. Mowa dziecka wstępującego do przedszkola świadczy, bowiem jeszcze o jego niezdolności do pełnego i poprawnego wyrażania myśli w zdaniu oraz o niedostatecznym rozwoju prawidłowej wymowy. W ciągu trzech do czterech lat uczęszczania do przedszkola, przy dobrym kierownictwie wychowawczym, dziecko rozwija prawidłową wymowę, zdolność poprawnej budowy zdań, swobodnego posługiwania się pełnymi zdaniami w aktualnych sytuacjach oraz wypowiadania się na temat doświadczeń doznanych w przeszłości i oczekiwanych w przyszłości.

Optymalny rozwój mowy w wieku przedszkolnym jest warunkiem prawidłowego rozwoju mowy oraz procesu czytania i pisania w szkole, stanowi podstawę późniejszych postępów dziecka w nauce. Między innymi, dlatego od dziecka rozpoczynającego naukę w szkole oczekuje się umiejętności budowania płynnych wypowiedzi, prawidłowych pod względem artykulacyjnym, gramatycznym i składniowym.

Nadawanie mowy i jej odbiór zależne są od czynności:
1) mózgu, w którym najważniejsze są zjawiska powstające w strukturach korowych, ale
istotne są także zjawiska zachodzące w układzie pozapiramidowym i drogach nerwowych;
2) narządów mownych (oddechowych, fonacyjnych i artykulacyjnych), kierowanych
przez struktury korowe i zależne także od działania nerwów obwodowych;
3) narządu słuchu i jego właściwości, warunkujących słyszenie i rozumienie mowy innych odczytywanie mowy z ruchów ust).osób, a także kontrolę mowy własnej (w percepcji mowy bierze udział w pewnym stopniu także narząd wzroku, umożliwiający

Pojęcie normy w rozwoju mowy jest bardzo zróżnicowane. Ocena rozwoju mowy u dziecka

Opiera się, bowiem na określeniu rozumienia mowy i stopnia posługiwania się nią w nawiązywaniu kontaktu z otoczeniem, zasobie słownika, wypowiadaniu poszczególnych głosek, budowie gramatycznej zdań, na ocenie rytmu i melodyki mowy.

Jednakże każdy człowiek posiada pewne cechy indywidualne, różniące jego rozwój mowy

Od rozwoju mowy innych osób.

Rozwój mowy jest uwarunkowany genetycznie, zależy od wrodzonych właściwości organizmu człowieka, ale możliwy jest jedynie w kontakcie ze środowiskiem społecznym i innymi ludźmi.

"Prawidłowy rozwój mowy dokonuje się w warunkach działania wielu sprzyjających czynników przy niezaburzonej czynności analizatora wzrokowego, słuchowego i kinestetycznego.

Przede wszystkim dużą rolę odgrywają odpowiednie warunki środowiskowe, w jakich się dziecko wychowuje oraz prawidłowy rozwój fizyczny, psychiczny i ruchowy.

Sprawność ruchowa jest niezmiernie ważnym czynnikiem w związku z dobrze znanym z fizjologii mowy zjawiskiem, ze w początkowym okresie rozwój mowy zależy od sprawnego działania analizatora kinestetycznego." (Szumska, 1982, s. 18)

Rozwój mowy wiąże się niewątpliwie również z ogólnym poziomem intelektualnym. Dzieci inteligentne z reguły wcześniej opanowują system językowy, jednak słabszy rozwój mowy sam przez się nie oznacza niższej inteligencji. Warto przy tym zwrócić uwagę na występowanie pewnych nierównomierności w zakresie rozwoju mowy, kiedy ewentualne opóźnienie jej rozwoju dotyczy tylko niektórych jej aspektów. Może się zdążyć, że obserwuje się opóźnienie jedynie w zakresie mowy czynnej, podczas gdy mowa bierna (rozumienie), a tak, że inne wskaźniki ogólnego rozwoju psychomotorycznego nie odbiegają od normy.

Poza zdolnościami, za czynnik, z którym może być związany rozwój mowy uważa się aktywność dziecka we wczesnym dzieciństwie oraz właściwe dla poszczególnych jednostek
Wyznaczniki tej aktywności.

Płeć jest następnym czynnikiem, któremu różni autorzy przypisują wpływ na zmienność osiągnięć rozwoju językowego. Dziewczynki zaczynają na ogół wcześniej mówić, szybciej opanowują podstawy systemu językowego i rzadziej ujawniają zaburzenia mowy niż chłopcy.

Mimo istnienia różnic indywidualnych, rozwój mowy u wszystkich dzieci przebiega według tych samych prawideł.

Normalnie słyszące i rozwijające się dziecko przyswaja sobie mowę w ciągu pierwszych pięciu- sześciu lat życia. Zanim jednak nauczy się wyrażać swe myśli,musi przejść wiele etapów, w czasie których zdobywa coraz to nowe umiejętności związane z procesem mówienia uwzględniające:
- semantykę
- system gramatyczny
-system morfologiczny
-właściwości fonetyczne

W procesie rozwoju mowy L. Karczmarek wyróżnia:

1) okres melodii (pierwszy rok życia);
dziecko w komunikacji posługuje się:
a) krzykiem względnie płaczem, który przemienia się z symptomu w apel z chwilą uświadomienia sobie przez dziecko, że za jego pomocą może na otoczeniu coś wymóc,
b) okrzykami, które także są kierowane do odbiorcy, a więc apelami, tworami onomatopeicznymi;

2) okres wyrazu, sygnału niepodzielnego (drugi rok życia); wyrazy - sygnały reprezentują całą wypowiedź, odnoszą się one zawsze do szczytowego momentu danej sytuacji, są niejako jej syntezą; czynnikiem różniczkującym znaczenie wypowiedzi są elementy prozodyczne, najpierw melodia i akcent, później rytm;

3) okres zdania, sygnału podzielnego (trzeci rok życia), w tym okresie wyłaniają się poszczególne kategorie gramatyczne, gwałtownie wzbogaca się słownik, ustala się system fonologiczny, choć na razie pasywnie; wypowiedzenia są często zbudowane niezgodnie z tradycją językową, a ich postać foniczna jest często inna bo reprezentowana przez nieadekwatne głoski;

4) okres swoistej mowy dziecięcej (od trzeciego do siódmego roku życia),podstawowym środkiem porozumiewania się jest system sygnałów semantycznych, podzielnych, przyjętych od otoczenia; układ zasad budowania wypowiedzi i ich składników nie jest jednak jeszcze w pełni utrwalony, stąd dziecko kształtuje drogą analogii, kontaminacji, przestawki liczne, przez swoją świeżość, odrębność i niezwykłość pełne czaru twory językowe; szczególne nasilenie swoistej mowy stwierdzamy w początkowej fazie tego okresu, w dalszych następuje stałe jej opadanie aż do upodobnienia mowy dziecka do mowy ogólnej.

Dziecko sześcioletnie znajduje się więc w końcowej fazie okresu swoistej mowy dziecięcej. Jego mowa jest już w znacznym stopniu ukształtowana, a w miarę jego rozwoju oraz zdobywania nowych doświadczeń ulega ciągłemu wzbogacaniu się.

Jest ona bardzo naturalna, żywa, emocjonalnie zabarwiona, stale towarzyszą jej pozawerbalne składniki ekspresji: wyrazista mimika, spojrzenia, gesty. Dziecko jest wrażliwe na brzmienie i rytm słów, lubi powtarzać dla zabawy wyrazy, które mu się podobają. Jego samorzutne wypowiedzi pełne są przykładów swoiście artystycznej formy dziecięcej.

O rozwoju mowy świadczy między innymi słownik dziecka, czyli zasób wyrazów, jakimi posługuje się ze zrozumieniem (słownik czynny) jak i wyrazów rozumianych, których jeszcze nie używa (słownik bierny).

Słownik czynny dziecka sześcioletniego, przy sprzyjających warunkach rozwoju zawiera 4000słów. Jednocześnie w tym okresie dziecko tworzy wiele neologizmów językowych, czyli form nie używanych przez dorosłych, co świadczy o tym, że nie są one wynikiem naśladownictwa.

Konstrukcje składniowe używane są wybiórczo przez dzieci sześcioletnie. Cenią one najbardziej zdania pojedyncze i równoważniki zdań. Jakość używanych równoważników jest zróżnicowana w zależności od tematów wypowiedzi, liczebnie stanowią one około 1/3 wypowiedzeń pojedynczych. Często są to równoważniki "przypadkowe" - zazwyczaj pozbawione sensu znaczeniowego, stanowiące część poprzedniego lub następnego wypowiedzenia.

Dzieci sześcioletnie posługują się dużą ilością zdań pojedynczych dwuskładnikowych, a małą ilością zdań posiadających ponad pięć składników.

Szyk wyrazów w zdaniu pojedynczym nie nastręcza zwykle wątpliwości. Nieprawidłowości wiążą się zaś ze złym stosowaniem pauz, spadkiem głosu i niewłaściwym akcentem.

Często nadużywany jest i błędnie stosowany spójnik i, gdyż dziecko nie zawsze jeszcze prawidłowo potrafi rozpocząć i skończyć wypowiadane stwierdzenia.

Ponadto właściwością słownika sześciolatka jest nadużywanie zaimków i przysłówków wskazujących, określających miejsce lub zastępujących nazwę przedmiotu, osoby, cechy. Wypowiedzeniom tego rodzaju towarzyszą zazwyczaj gesty. Charakterystyczne jest również stosowanie rzeczowników zdrobniałych i niektórych wyrażeń gwarowych, a także występowanie błędów w zakresie rzeczowników i czasowników.

Dzieci sześcioletnie w swoich wypowiedziach posługują się również zdaniami złożonymi. Wśród zdań współrzędnie złożonych są to najczęściej zdania łączne. Zaś najczęściej stosowane zdania podrzędnie złożone to zdania przydawkowe, dopełnieniowe, okolicznikowe czasu i przyczyny.

Sześciolatek osiąga umiejętność budowania zdań składających się z pięciu, sześciu wyrazów, co oznacza, że przyrost ilościowy zdania w dalszych latach jest już minimalny.

W mowie swobodnej dzieci sześcioletnie dość często stosują zdania wielokrotnie złożone, które są mało komunikatywne i niespoiste (dzieci w procesie zdaniotwórczym nie potrafią dokonać umiejętnie analizy i syntezy wyrazów).

Zdania wielokrotnie złożone stanowią 41% wszystkich zdań złożonych.

Dzieci w starszym wieku przedszkolnym potrafią już barwnie i żywo opowiadać dzięki bogactwu słownika, ale wypowiedzi nie zawsze są zwarte i uporządkowane, gdyż prawidłowe tworzenie wypowiedzeń jest wynikiem długotrwałego procesu uczenia się.

U sześciolatków występuje duże zróżnicowanie w stosunku do dzieci młodszych w zakresie nazw rzeczy i czynności.

W piątym, szóstym roku życia znacznie wzrasta liczba nazw zawodów, nazw geograficznych, miar, wagi, pojęć liczbowych i czasu, nazw zjawisk społecznych i kulturowych. Pojawiają się nowe kategorie wyrazów, np. określenia kształtów, barw, nazw stanów i czynności, występują czasowniki oznaczające czynności fizyczne i umysłowe. Wzrasta liczba przymiotników i przysłówków oznaczających cechy użytkowe, czasowe, realności i nierealności zjawisk np. naprawdę, na niby, jutro, wczoraj.

Wzrasta również częstość posługiwania się przyimkami i spójnikami, czyli wyrazami oznaczającymi stosunki.

Dzieci sześcioletnie znajdują się w okresie mowy konkretno-wyobrażeniowej, wybiegającej poza aktualną sytuację i działanie, choć często z nimi powiązanej. Mówiąc o tym co było. lub co ma nastąpić nie opierają się na spostrzeżeniach, lecz na skojarzonych ze słowem wyobrażeniach. Na tym etapie mowa ma już charakter bardziej uspołeczniony, komunikatywny i odznacza się formą bardziej ciągłą.

Teoretycznie rzecz biorąc dziecko kończące sześć lat powinno mieć mowę w pełni uformowaną pod względem fonicznym, dysponować dużym już zasobem słownikowym i poprawnie budować zdania z punktu widzenia logiki, gramatyki i składni. Powinno mówić nie tylko poprawnie i z sensem, ale też z właściwą intonacją (akcent, rytm i melodia mowy).Jednakże dziecko aż do chwili rozpoczęcia nauki szkolnej nie odnosi się do języka dostatecznie świadomie, jako do narzędzia myślenia, nie dba o ścisłość i przejrzystość wyrażania myśli.

Wstępujące do szkoły dzieci wykazują pewną rozpiętość w zakresie dojrzałości mowy. Okres rozwoju mowy może się więc przeciągnąć u niektórych dzieci, zwłaszcza u tych, które w ogóle rozwijają się wolniej niż inne.

Bibliografia

1. Karczmarek L., Nasze dziecko uczy się mowy, Lublin 1970
2. Mystkowska H., Właściwości mowy dziecka sześcio-siedmioletniego, Warszawa 1970.
3. Styczek I.,Logopedia, Warszawa 1979.
4. Iglicka Z., Rola przedszkola w stymulowaniu mowy dziecka, (w:)Wychowanie w przedszkolu 1981r. nr12
5. Iglicka Z.,Charakterystyka właściwości mowy dziecka w wieku przedszkolnym(4-7 r. życia),(w:)Wychowanie w przedszkolu 1981r. nr3
6. J.Szumska J. (red.) Zaburzenia mowy u dzieci, Warszawa 1982.
7. JurkowskiA.,Ontogeneza mowy i myślenia, Warszawa 1986.
8.. Demelowa G.,Elementy logopedii, Warszawa 1987.
9. Sawa B., Dzieci z zaburzeniami mowy, Warszawa 1990.
10. Mystkowska H., Rozwijamy mowę i myślenie dziecka w wieku przedszkolnym, Warszawa 1991
11. Słodownik-Rycaj E., O mowie dziecka, czyli jak zapobiegać powstawaniu nieprawidłowości w jej rozwoju, Warszawa 2000.
 

Opracowanie: Emilia Kowal

Wyświetleń: 1319