Analiza wiersza Józefa Czechowicza "ze wsi"

tych kijanek tych praczek u potoczka
kujawiak kujawiaczek
siwe oczko śpij
bura burza od boru
i jak bór dudni piorun
rzucili na wodę złocisty kij

pogryzł deszcz widnokręgi niedobry pies
w glinie zburzył krople rude
mokra wieś wieczna pieśń
takie dno zielonego świata
znad wisien czeresien zmyło błękit
śpij dziecko niezabudek
no śpij

w okno patrzysz a po cóż
to znasz
niepogoda na uwrociu opłakała trawkę

mam ja za obrazem grający kij
mam ja ligawkę

kujawiak kujawiaczek

w muzyce śpij

Józef Czechowicz pochodził z rodziny wywodzącej się ze wsi na Lubelszczyźnie. Nie jest więc rzeczą dziwną iż twórczo wykorzystywał w swej poezji folklor, a przede wszystkim pieśni ludowe. Można mówić wręcz o zauroczeniu Czechowicza tą ludowością, co ukształtowało niezwykle wyrafinowaną pod względem muzycznym poezję, operującą niezwykle bogatym rejestrem środków instrumentacji dźwiękowej.

Wiedząc, zwłaszcza pod tym właśnie kątem, jak wiele problemów w szkolnej praktyce lekcyjnej sprawia analiza utworu poetyckiego, proponuję przybliżenie cech warsztatu artystycznego Józefa Czechowicza i analizuję jeden z piękniejszych wierszy tego twórcy, Spróbuję udowodnić, że instrumentacja dźwiękowa jest u Niego niezwykle kunsztowna i w pełni przemyślana.

Podstawą instrumentacji wypowiedzi poetyckiej może być wyraz, głoska, sylaba lub rym, a instrumentacyjne walory brzmieniowe nacechowane są pewnymi znaczeniami. W wierszu "ze wsi" słownictwo dobrane jest na zasadzie ekwiwalentów kojarzących się z wiejskim krajobrazem i wiejską rzeczywistością. Są to np.: kijanki, potoczek, kujawiak, wieś, wiśnie, czereśnie, niezabudki, bór ligawka.

Najprostszą formą instrumentacji fonicznej może być w wierszu ilość, jakość i układ rymów. U Józefa Czechowicza rymy nie są ani liczne, ani specjalnie oryginalne, ale pod względem eufonicznym dość ciekawe. Mamy więc rymy ścisłe, paroksytoniczne:

praczek-kujawiaczek
trawkę-ligawkę
i jeden rym proparoksytoniczny:
kij-śpij

Znaleźć tu można rymy przybliżone, w których nieważne jest podobieństwo dźwiękowe spółgłosek lecz identyczność samogłosek, która owo podobieństwo znacznie wzmacnia. Są to przykłady asonansów:

wieś	wisien	rude	boru	widnokręgi
pies	czeresien	niezabudek	piorun	błękit

Te niedokładne rymy to typowy przykład poetyckich eksperymentów poety awangardowego.

Z kolei identyczność spółgłosek i zróżnicowanie samogłosek tworzy konsonans.Przykładem tego jest w omawianym wierszu:

potoczka - oczko

Szczególnie instrumentacyjny charakter rymów uwidacznia się skontrastowanie klauzul rymowanych przeplatanych z bezrymowymi:

śpij	pies
boru	rude
piorun	wieś
kij	świata
	błękit
	niezabudek

Zaobserwować można organizacje rymów w klauzulach wersów sąsiadujących strof:

trawkę
ligawkę

I choć charakter rymowy utworu ulega znacznemu osłabieniu przez taką jego organizację, to utwór ten zyskuje walor pozornej potoczności, wręcz prozaiczności czy ludowej stylizacji.

W bliskim sąsiedztwie pojawiają się podobne głoski, czasem jest to w nagłosie, czasem w śródgłosie i są to przykłady typowej aliteracji:

bu-ra -burza

z-bu-rzył - nieza-bu-dek

ru-de - niezabu-de-k

Dość znaczącą w tym tekście rolę można przypisać wewnętrznej instrumentacji głoskowej. W różnych odcinkach utworu uprzywilejowano różne głoski, i tak np. w drugim i trzecim wersie pierwszej strofy powtarzają się a, u, o. W zwrotce tej dominują też głoski k, b, p. Natomiast w piątym wersie od końca utworu przeważają samogłoski o i a. W całym utworze samogłoska a występuje 35 razy, e- 29 razy, a samogłoski i oraz y razem - 24razy.

Znajdujemy w tym utworze jedna onomatopeję: "bura burza od boru i jak bór dudni piorun" imitująca odgłosy burzy. Właściwie to tylko wyraz burza ma zafiksowaną onomatopeiczność, ale sąsiedztwo słów bura, boru, bór, dudni, piorun, w których nagromadzone są spółgłoski zwarte i wybuchowe powoduje, że słowa te nabierają cech dźwiękonaśladowczych. Wrażenie onomatopeiczne wywołuje też aliteracja i wewnętrzna instrumentacja głoskowa. Z innych zabiegów instrumentacyjnych poeta zastosował anaforę:

mam ja za obrazem grający kij
mam ja ligawkę

Zwraca uwagę również bardzo częste występowanie sylab ze zmiękczeniami: kij-anek, Kuja-wia-czek, pio-run, si-we, śpij, rzu-ci-li, dud-ni, zło-ci-sty, kij, wi-dnokrę-gi, nie-dobry, pies, gli-nie, wieś, wie-czna, ta-kie, zie-lonego, świ-ata, wi-sien, czere-sien, błe-kit, dzie-cko, nie-zabudek, nie-pogoda, uwro-ciu, li-gawkę, co może sugerować pewną kołysankową śpiewność lub stylizowanie na piosenkę ludową.

Oprócz tego można przyjąć, że przetworzenie kalek leksykalno- składniowych (kujawiak-kujawiaczek, spij dziecko no spij) oraz częste operowanie zdrobnieniami stwarza atmosferę arkadyjską.

Uwagę przykuwa również neologizm poetycki "uwrocie" , pochodzący zapewne od wyrażenia przyimkowego "u wrót" ', co może mieć znaczenie- przy drzwiach, na początku.

Wiersz ma nieregularną budowę. Są tu strofy od siedmiowersowych do jednowersowej, wersy o różnej ilości sylab - 14, 11,10-zgłoskowe, ale też i dwuzgłoskowe. Te cechy wskazywałyby na brak w wierszu jakiejś harmonijności czy rytmiczności. Jednak np. brak interpunkcji wpływa na melodyjność, rytmiczność i potoczystość tekstu. Zdaniem Zbigniewa Herberta Czechowicz to mistrz wolnego wiersza, nazywany "argonautą" wśród polskich poetów.

Nastrój wiersza zdecydowanie melancholijny i senny, zróżnicowany w tonacji obliczony jest bezsprzecznie na emocjonalną i nastrojową wrażliwość odbiorcy. Główną cechą poezji Czechowicza jest nasycenie jej silnym, acz dyskretnym liryzmem. Jest ona nastrojową transpozycją pejzażu polskiej wsi-pejzażu spokojnego, w którym właściwie nic nie zwraca naszej uwagi. Wszystko jest nam dobrze znane (w okno patrzysz a po cóż to znasz)
Przydomowy pejzaż liryczny to główna wartość poetycka twórczości jednego z najciekawszych poetów XX wieku w Polsce. Szkoda, że dziś nieco zapomnianego.
 

Opracowanie: Andrzej Ślakowski
Zespół Szkół Handlowych
Jastrzębie Zdrój

Wyświetleń: 2394