Wychowawcza rola czasu wolnego uczniów

Zagadnieniem czasu wolnego interesują się przedstawiciele wielu dyscyplin naukowych - fizjolodzy, ekonomiści, socjolodzy, pedagodzy oraz organizatorzy życia społecznego. Zainteresowanie to dotyczy szeregu jego aspektów, głównie zaś: jakie treści i formy powinny wypełniać czas wolny, aby stał się on czasem, który zabezpiecza właściwy rozwój biologiczny, regeneruje siły, pozwala na utrzymanie zdrowia, sprawności fizycznej, zapewnia udział w szeroko rozumianej kulturze, sprzyja harmonijnemu rozwojowi człowieka, wyzwalając jego nowe pragnienia i potrzeby.

Problem czasu wolnego dzieci i młodzieży, szczególnie sposób jego wykorzystania stanowi drugi - obok problemu właściwej organizacji nauki szkolnej - nie mniej ważny nurt planowej działalności wychowawczej szkoły i domu.

Definicja pojęcia czasu wolnego, jak również klasyfikacja form jego wykorzystania nie są jednolicie ujmowane przez badaczy tej problematyki. Analiza literatury przedmiotu wskazuje, że istnieją różne czynniki od których zależy formułowanie definicji czasu wolnego. Są to między innymi: warunki środowiskowe, poziom materialny życia, tradycje kulturowe, poziom intelektualny społeczeństwa i jednostek.

Za podstawę określenia czasu wolnego przyjęto definicję Joffre Dumazediera. W jego ujęciu czas wolny obejmuje wszystkie zajęcia, którym jednostka może się oddawać z własnej chęci bądź dla odpoczynku, bądź dla rozrywki, bądź dla rozwoju swych wiadomości lub swego kształcenia bezinteresownego, swego dobrowolnego udziału w życiu społecznym po oswobodzeniu się z obowiązków zawodowych, rodzinnych, społecznych.

Wincenty Okoń czas wolny określa jako czas do dyspozycji jednostki po wykonaniu przez nią zadań obowiązkowych: pracy zawodowej, nauki w szkole i w domu oraz niezbędnych zadań w gospodarstwie.

Pedagogiczny sposób podejścia do problematyki czasu wolnego reprezentuje Aleksander Kamiński, który pojęcie czasu wolnego rozpatruje w kategorii "wczasów" i określa go następująco:

Wczasy są to zajęcia i zachowania się w czasie wolnym od pracy zarobkowej - normalnej i dodatkowej, od zaspokojenia potrzeb organizmu, od obowiązków domowych i kształcenia się uczelnianego - podejmowane dobrowolnie dla odpoczynku, zabawy i własnego rozwoju umysłowego, społecznego i artystycznego, technicznego i fizycznego.

Powyższe określenia czasu wolnego odnoszą się w zasadzie do ludzi dorosłych. Czas wolny dzieci i młodzieży jest kategorią inną niż czas wolny dorosłych. Różni się on przede wszystkim tym, że jest dłuższy; charakteryzuje się mniej urozmaiconymi formami i miejscem spędzania go, większą kontrolą i opieką ze strony dorosłych; większy jest w nim udział odpoczynku biernego; w mniejszym stopniu jest to czas, w którym zachowanie dzieci stanowi dziedzinę swobodnego wyboru form i miejsca wykorzystania czasu wolnego.

Według Jadwigi Izdebskiej czas wolny dziecka jest to okres, który pozostaje mu po wypełnieniu obowiązków szkolnych, domowych, czynności organizacyjno - porządkowych, związanych z zachowaniem zdrowia i higieny, czas w którym może ono wykonywać czynności według upodobania, związane z wypoczynkiem, rozrywką i zaspokajaniem potrzeb wynikających z własnych zainteresowań.

W polskiej literaturze pedagogicznej często spotykamy pogląd, iż wypoczynek, rozrywka oraz rozwój osobowości są najważniejszymi funkcjami czasu wolnego. Niemal wszyscy badacze tej problematyki (m.in. T. Wujek, R. Wroczyński, B. Wilgocka - Okoń) jednoznacznie ujmują funkcje odpoczynku i rozrywki, różnie natomiast jest określana funkcja wychowawcza. Najczęściej jest ona utożsamiana z rozwijaniem zainteresowań i zdolności, niewielu natomiast naukowców akcentuje kształtowanie postaw, cech charakteru, uspołecznienie dziecka.

Szczególnego znaczenia nabiera czas wolny w życiu ucznia, gdyż efekty pracy wychowawczej w dużym stopniu zależą od tego, jaką ilością czasu dziecko dysponuje, jak i gdzie go spędza oraz jakim podlega wpływom.

Czas wolny uczeń może wykorzystać w sposób pożyteczny dla rozwoju swojej osobowości (w czym niejednokrotnie dorośli powinni mu pomóc), ale również w tym czasie może znaleźć okazję do różnych niepożądanych zachowań, zwłaszcza jeżeli pozostawione jest samemu sobie. Sprawą bardzo ważną jest nie tyle organizowanie czasu wolnego dzieci i młodzieży, lecz także przygotowanie do samodzielnej jego organizacji, wdrożenie do wykorzystania czasu wolnego w sposób racjonalny, przeznaczając go na wypoczynek i na rozwijanie własnych zainteresowań. Jeśli dzieci zdobędą umiejętności i przyzwyczajenia aktywnego, wartościowego, urozmaiconego spędzania czasu wolnego, to mogą się one utrwalić na całe życie i uczynić bogatszym w przyszłości.

Czas wolny może pełnić istotną rolę w procesie wychowania, z tym, że o jego pozytywnych skutkach decyduje między innymi treść i budżet.

Treść czasu wolnego dzieci żyjących w dobie współczesnej cywilizacji wypełniają przede wszystkim środki masowego przekazu. One to determinują budżet czasu pozostający do wyłącznej dyspozycji, podporządkowują inne formy uczestnictwa, wywierają wpływ na ich osobowość. Stąd problematyka ta staje się dzisiaj przedmiotem badań prowadzonych przez specjalistów różnych dyscyplin społecznych.

Każda jednostka ma prawo swobodnie rozporządzać swoim czasem wolnym. W zależności od sposobu wykorzystania może przyczynić się on do odprężenia albo stać się dodatkowym obciążeniem dla organizmu.

Czas wolny dzieci i młodzieży odznacza się pewną swoistego rodzaju specyfiką- niekiedy dłuży się, nuży i męczy, jeśli dziecko nie potrafi go odpowiednio wykorzystać. Większość dzieci i młodzieży nie umie właściwie gospodarować swoim czasem wolnym od zajęć. Nie potrafi, gdyż jest to umiejętność, jaką trzeba we właściwy sposób kształtować i pielęgnować od najmłodszych lat.

Dominującą rolę w wychowaniu jednostki do racjonalnego wykorzystania czasu wolnego spełnia rodzina. Dziecko obserwuje różnorodne sposoby spędzania tego czasu w rodzinie i już we wczesnym dzieciństwie zaczyna je naśladować, często w formie zabawy, z góry przyjmując, że są one najlepsze.

Rodzina włączając się czynnie w środowisko społeczne i kulturalne stanowi pomost między dzieckiem a otaczającym światem, od którego otrzymuje ono różnorodne bodźce oddziaływujące na jego sferę poznawczą i emocjonalną. Rodzina powinna uczyć dziecko, jak może ono korzystać z osiągnięć techniki i kultury, aby służyły one właściwemu rozwojowi fizycznemu, umysłowemu, społeczno-moralnemu i estetycznemu. Od rodziny zależy, jakie formy wypoczynku będzie dziecko preferować, w jakim kierunku będą szły jego zainteresowania, w jaką dziedzinę życia włączy się ono aktywnie jako dorosły człowiek.

Sposób spędzania wolnego czasu przez dziecko jest w dużym stopniu związany z wykształceniem rodziców. Można przyjąć, że im wyższy jest poziom kultury i wykształcenia rodziców, tym bardziej poprawnie kształtują się zarówno warunki spędzania wolnego czasu, jak i jego treść i forma.

Innym, ważnym czynnikiem są warunki materialne, na które składają się zarobki rodziców, a co się z tym wiąże, wielkość i wyposażenie mieszkania zarówno w przedmioty i urządzenia służące rodzinie w gospodarstwie domowym, jak i te, które przez swój rozrywkowy, rekreacyjny i kształcący charakter wpływają na ogólny rozwój dzieci i młodzieży.

Większość badaczy podkreśla ubóstwo form i sposobów spędzania czasu wolnego przez dzieci twierdząc, iż są one bardzo ograniczone i sprowadzają się do oglądania telewizji, video, czytania książek czy też gry na automatach, komputerach. Rola rodziców wychowujących dziecko do kultury wolnego czasu powinna polegać nie tylko na udostępnieniu im treści kulturalnych, ale także na ukierunkowaniu wyboru tych treści. Podstawowe znaczenie ma tu sposób korzystania ze środków masowego przekazu; należy zwrócić uwagę, czy sprzyja on wytworzeniu się postawy konsumpcyjnej, czy skłania do refleksji, rozszerza zasób doświadczeń, kształtuje pożądane postawy moralne i zainteresowania.

Nie zawsze dorośli zdają sobie sprawę z tego, że masmedia stanowią źródło skondensowanych bodźców wizualno-słuchowych oddziaływujących na psychikę i sferę emocjonalną młodego człowieka. O ile wyważona ich ilość może przynieść niewątpliwe korzyści, o tyle ich nadmiar - nietypowe szkody. Początkowe niedostrzegalne, stale zwiększające się obciążenie psychiki i sfery emocjonalnej może doprowadzić nawet do poważnych zaburzeń zdrowia psychicznego dziecka.

Z dotychczasowych badań wynika także, że najpopularniejszymi zajęciami, które pochłaniają wolny czas dzieci są spacery i wycieczki oraz gry i zabawy; rzadziej zajmują się jakimś hobby, rozwijają zdolności techniczne, plastyczne i muzyczne, uczęszczają do kina, teatru. Aby sytuacja ta uległa poprawie, aby podstawowe formy spędzania wolnego czasu przez dzieci i młodzież nie ograniczały ich ruchowej, twórczej i intelektualnej aktywności, należy edukować w tym zakresie rodziców i przez nich przekazywać odpowiednie wzory zachowań.

Ważne jest, aby rodzice rozumieli potrzebę kontaktu młodego człowieka ze środowiskiem i nie ograniczali jego rozrywek do zajęć organizowanych w domu rodzinnym, lecz docenili wzory kulturalnych zachowań w czasie wolnym, jakie proponują różnego rodzaju placówki.

Nie mniej ważną rolę w wychowaniu do wolnego czasu przypisuje się szkole. A. Kamiński zwraca uwagę, iż wystarczy, aby, każdy nauczyciel obudził żywe zainteresowanie swoim przedmiotem bodaj u kilku uczniów, a suma da pełny wkład nauczycielstwa w rozbudzenie amatorskich form wczasowania. Ogromne szanse w tym zakresie mają nauczyciele wychowania fizycznego, przedmiotów artystycznych i zajęć praktycznych.

Działalność szkoły w wolnym czasie skupia się na organizowaniu różnego rodzaju imprez, udostępnianiu biblioteki, czytelni świetlicy szkolnej, sali gimnastycznej oraz pracy w kołach zainteresowań.

Szkoła obok swej działalności dydaktycznej, prowadzi także zajęcia pozalekcyjne. Poza organizacją czasu wolnego dzieci i młodzieży celem tych zajęć jest wszechstronny rozwój osobowości. Do podstawowych form zajęć pozalekcyjnych zaliczyć można: koła zainteresowań, samorząd uczniowski, uroczystości szkolne, wycieczki, prace społeczne i zajęcia świetlicowe.

Koła zainteresowań związane są ściśle z przedmiotem nauczania i ich głównym celem jest pogłębianie i poszerzanie wiadomości uczniów zdobytych na lekcjach. Niemniej ważną sprawą jest tu zaspokajanie zainteresowań uczniów. Dlatego też zajęcia pozalekcyjne powinny być przeprowadzane w sposób ciekawy i atrakcyjny, zgodny z oczekiwaniami uczestników.

Organizowane przez szkołę różnego rodzaju imprezy mają duże znaczenie wychowawcze i są równocześnie najlepszą formą wypełniania wolnego czasu uczniów. Dostarczają im przeżyć, które wpływają dodatnio na rozwój ich umiejętności organizowania sobie i innym chwil odprężenia i odpoczynku.

Jedną z najbardziej rozpowszechnionych form pracy pozalekcyjnej są zajęcia świetlicowe. Realizują one te same postulaty wychowawcze co szkoła. Styl pracy świetlicy jest jednak odmienny, bowiem nie opiera się on w swej działalności na ścisłym i sztywnym programie. W świetlicy szkolnej dominującymi formami zajęć są: gry i zabawy, czytelnictwo, "żywe słowo", formy teatralne, zajęcia umuzykalniające, zajęcia plastyczne, prace ręczne, zajęcia inspirujące rozwój zainteresowań kolekcjonerskich.

Propozycje zbiorowego spędzania czasu wolnego wysuwają placówki wychowania pozaszkolnego działające w środowisku. Należą do nich pałace młodzieży, domy kultury, biblioteki, świetlice osiedlowe, kluby itp. Placówki te stosują formy pracy twórczej zgodnie z zainteresowaniami dzieci i młodzieży. Do najważniejszych zajęć, które umożliwiają jej uczestnikom spędzać wolny czas należą: plenery malarskie i fotograficzne, występy amatorskich zespołów śpiewaczych i tanecznych, obozy żeglarskie, zawody modeli latających, rajdy turystyczne, wieczornice i zabawy towarzyskie.

Dzieci i młodzież szkolna czas wolny od nauki coraz częściej wykorzystuje spontanicznie. Tworzą się różnego rodzaju subkultury, przeważnie o charakterze negatywnym. Młodzież ma obecnie większą możliwość sięgania po rzeczy zakazane, szkodliwe, takie jak: alkohol, papierosy czy też narkotyki, które zażywają nawet dzieci. Dlatego tak bardzo ważną staje się kontrola ich czasu wolnego.

Literatura:
1. J. Raczkowska, Czas wolny-problemy i rozterki, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze 1992 nr 5/6.
2. M. Truszkowska, Zagadnienie czasu wolnego, Życie Szkoły 1990 nr 8.
3. A. Kamiński, Czas wolny i jego problematyka społeczno-wychowawcza, Warszawa 1965.
4. W. Okoń, Słownik pedagogiczny, Warszawa 1987.
5. H. Gąsior, Wychowanie pozaszkolne a kultura czasu wolnego uczniów, Katowice 1973.
6. J. Izdebska, Czas wolny dzieci i młodzieży w Polsce, Warszawa 1978.
7. A Zawadzka, Czas wolny, odpoczynek, rozwój biologiczny, Problemy Opiekuńcz-Wychowawcze 1989 nr 6.
8. M. Walczak, Wychowanie do wolnego czasu, Zielona Góra 1994.
 

Opracowanie: Jolanta Hruszowicz

Wyświetleń: 2840