Zabawa w życiu dziecka

Pojęcie zabawy

Zabawa stanowi podstawowa formę aktywności małego dziecka. Polega ona na podejmowaniu czynności ze względu na przyjemność płynącą z samego ich wykonywania. Już proste czynności manipulacyjne niemowlęcia można traktować poniekąd jako zabawę, ponieważ są one podejmowane dla przyjemności oraz bez przymusu zewnętrznego, dobrowolnie. Bardziej złożone formy zabawowe, z których można wywieść poszczególne rodzaje zabaw, charakterystyczne dla późniejszej działalności dziecka, rozpoczynają się dopiero w 2 r. ż., a "zabawopodobne" czynności niemowląt przygotowują jakby do zabaw właściwych, w pełni rozwiniętych, tworząc ich ontogenetyczną podstawę.

Liczne teorie zabawy akcentują różne jej właściwości i źródła: biologiczne i społeczne, ujmują także w rozmaity sposób jej cele i znaczenie dla rozwoju jednostki i społeczeństwa. Dla współczesnych koncepcji zabawy charakterystyczne jest ukazywanie społecznych źródeł zabaw dziecięcych i uwydatnianie jakościowych różnic między czynnościami ludzi i zwierząt. Dzięki zabawie dziecko przeżywa rozmaite sytuacje społeczne i poznaje różnorodne społeczne stosunki - zabawa wprowadza więc dzieci w świat rzeczywisty w formie dla nich przystępnej.

Zdaniem współczesnej amerykańskiej psycholog Elizabeth Hurlock, zabawa uczy dawać, brać, dzielić się, współpracować i podporządkowywać swoją osobowość grupie jest więc ważnym czynnikiem kształtowania osobowości i narzędziem przystosowania społecznego. Zabawa jest swoistą formą działalności będącej wyrazem określonego stosunku jednostki do otaczającej ją rzeczywistości.

Zabawa wypełnia i przenika całe życie dziecka, bo znajdują w niej ujście jego uczucia i pragnienia, ciekawość i wyobraźnia. Zabawa nie jest "przelotną zachcianką", lecz zjawiskiem odpowiadającym możliwościom życiowym dziecka, a zarazem niezbędnym dla jego ogólnego rozwoju, gdyż kształtuje i organizuje osobowość dziecka, wzbogaca i doskonali jego siły fizyczne i psychiczne, rozbudza w nim dziarskość, wypełnia radością życia i wiarą w siebie.

W pierwszych latach życia do wieku przedszkolnego włącznie, stanowi ona dominującą formę aktywności dziecka, choć nie zanika i w późniejszych okresach rozwojowych.

Znaczenie zabawy w życiu dziecka w różnych okresach rozwoju

Najwcześniej występują zabawy manipulacyjne, polegające na wykonywaniu, przez dziecko prostych czynności z przedmiotami, takich jak: obracanie, potrząsanie, naciskanie, postukiwanie, składanie i rozkładanie. W toku zabaw manipulacyjnych kształtuje się u dziecka pojęcie przedmiotu, jako obiektywnie istniejącego, niezależnie od aktywności przedmiotu, następuje odkrycie własnej odrębności fizycznej, oznaczające powstanie elementarnych form samoświadomości.

Niemowlęta podejmują wiele czynności ruchowych i manipulacyjnych skierowanych najpierw na własne ciało, a potem na przedmioty. Czynności te przypominają zabawę, nie mają jednak na tyle określonej struktury i względnie jednolitego przebiegu, aby można je było z całą pewnością zaliczyć do zabawy.

W 2 roku życia czynności wykonywane przez dziecko na przedmiotach codziennego użytku oraz na zabawkach są nie tylko coraz bardziej różnorodne lecz coraz bardziej specyficzne. Zabawy ruchowo - manipulacyjne są najbardziej charakterystycznym rodzajem zabaw dzieci w wieku poniemowlęcym. Poprzez czynności na przedmiotach wykonywane w toku zabaw manipulacyjnych dziecko odkrywa znaczenie przedmiotów służących do zaspokajania potrzeb ludzkich i uczy się używać rozmaitych rzeczy zgodnie z ich przeznaczeniem.

W wieku poniemowlęcym zabawy manipulacyjne przeradzają się w zabawy konstrukcyjne, czyli takie, które prowadzą do powstania wytworów. Dziecko początkowo nie zdaje sobie z tego sprawy, z czasem zaczyna fakt ten dostrzegać i w wieku przedszkolnym wyraźnie już ukierunkowuje swoje czynności na uzyskanie zamierzonego efektu - robi "babki z piasku", wznosi budowle z klocków, lepi z plasteliny, sporządza wydzieranki. Za specyficzną formę zabaw konstrukcyjnych można też uznać rysowanie i malowanie.

Zaczątki czynności konstrukcyjnych spotykamy już u dzieci półtorarocznych. Szeregują one klocki najpierw pionowo (dzieci 2-letnie) ustawiając z nich "wieże", a następnie poziomo (dzieci 3-letnie). Dzieci 4-letnie ustawiają budowle dwuwymiarowe. Wraz z wiekiem wykonują budowle coraz bardziej złożone, używając różnorodnego materiału. Dzieci 6, 7-letnie budują wielkie i skomplikowane gmachy, konstruują okręty.

W toku zabaw konstrukcyjnych doskonalą się czynności percepcyjne następuje rozwój analizy i syntezy spostrzeżeniowej, dowolności spostrzegania, koordynacji wzrokowo - ruchowej. Jednocześnie dziecko uczy się przewidywania wyników własnych działań, planowania, wytrwałości w realizacji zamierzeń; stwarza to możliwość późniejszego przejścia od aktywności zabawowej do działalności zadaniowej. Podstawowy warunek zabaw konstrukcyjnych stanowi dostęp dziecka do odpowiedniego materiału. Musi mieć ono do dyspozycji klocki, papier i ołówki, plastelinę. Istotne są też warunki zewnętrzne, które dawałyby dziecku możność skoncentrowania się na zabawie i pewność, że nikt nie przeszkodzi mu w niej, niszcząc jego "dzieło".

Znaczenie zabawy tematycznej w rozwoju dziecka

Inny jeszcze rodzaj zabaw stanowią zabawy tematyczne, zwane też iluzyjnymi lub fikcyjnymi. Polegają one na odtwarzaniu przez dziecko zaobserwowanych sytuacji życiowych i czynności ludzi dorosłych (np. zabawy w dom, w sklep, w szkołę itp.). Włącznie przez dziecko spostrzeganej rzeczywistości we własne działanie zabawowe pozwala mu na zrozumienie jej, stanowi formę poznania, w szczególności pozwalającą na przyswojenie sobie wiedzy o wymaganiach związanych z poszczególnymi rolami społecznymi.

Brak możliwości rzeczywistego odtwarzania ról dorosłych sprawi, że dziecko jest zmuszane do posługiwania się środkami fikcyjnymi i słownymi (używania przedmiotów zastępczych i wykonywaniu czynności "na niby" wspomaganych własnym komentarzem); tym samym zabawy tematyczne pobudzają rozwój wyobrażeń i mowy.

Czynnikiem stymulującym zabawę tematyczną są przede wszystkim kontakty dziecka ze światem dorosłych. Obserwując różne formy ich życiowej działalności, dziecko zdobywa "tworzywo" swojej aktywności. Natomiast posiadanie odpowiednich zabawek jest ważne głównie w początkowym okresie rozwoju zabawy tematycznej, przypadającej na wiek poniemowlęcy. Dostępność takich przedmiotów, jak kubek, łyżka, lalka, czy wózek ma wówczas decydujące znaczenie dla pobudzania dziecka do naśladowania różnych obserwowanych przedtem czynności matki (karmienie, przewijanie, układanie dziecka do snu itp.) W okresie późniejszym, dzięki udziałowi fikcji, zabawki stają się mniej potrzebne, wiele zabaw tematycznych przebiega wyłącznie w sferze wyobraźni.

Zabawa tematyczna, jak wskazuje jej nazwa, polega na bawieniu się w coś lub kogoś.

Przełomowym momentem w rozwoju zabaw tematycznych jest świadome podjęcie i podtrzymanie w toku zabawy określonej roli. Tematyka zabaw jest na ogół szeroka i różnorodna. Wraz z wiekiem rozszerza się krąg tematów.

Zabawy tematyczne dzieci starszych są dłuższe i bardziej stałe. Dzieci trzymają się ustalonego tematu, nie zmieniając go w trakcie podjętej zabawy. Dziecko we wczesnej fazie wieku przedszkolnego nie potrafi skoncentrować uwagi przez dłuższy czas na zabawie jednorodnej. Czas zabawy w grupie najmłodszej wynosi do 10 - 15 min., w grupie najstarszej do 40 - 50 min. Dzieci 6-, 7- letnie podejmują niekiedy ten sam temat zabawy w ciągu kilku dni, potrafią go wytrwale kontynuować i rozwijać. W zabawie tematycznej wraz z wiekiem bierze udział coraz więcej dzieci.

Nie ma zabawy bardziej zróżnicowanej i zindywidualizowanej niż zabawa tematyczna. Dziecko zabarwia temat, będący podstawą jego zabawy, nowym doświadczeniem i aktualnymi przeżyciami, improwizuje i przekształca go, zmienia w szczegółach jego treść i formę, coraz to inaczej go organizuje, dlatego też często zabawy tematyczne nazywamy zabawami twórczymi. Dziecko odzwierciedla w zabawach tematycznych rzeczywistość społeczną i ujmuje w treści tych zabaw istotę społecznej działalności człowieka, a przede wszystkim jego prace.

Specyficznym rodzajem zabaw, występującym od drugiej połowy wieku przedszkolnego, są gry. Mogą one mieć charakter umysłowy lub ruchowy. Do pierwszych należą różne gry pionkowe, loteryjki, domino, zagadki itp., do drugich - zabawy "w klasy", gry w piłkę, "chowanego" czy "berka". Wszystkie odznaczają się tym, że przebiegają według określonych zasad i prowadzą do wygranej lub przegranej.

Gry mają na ogół charakter zabaw dydaktycznych, tak pomyślanych, by kształtowały określone zdolności czy umiejętności, np. rozróżniania barw lub kształtów, liczenia, porównywania, klasyfikowania, zapamiętywania; ćwiczą one również różne sprawności ruchowe. Wszelkie gry, niezależnie od rodzaju, rozwijają u dziecka koncentrację uwagi i wdrażają do sprawowania kontroli nad własnym działaniem. Tym samym stanowią, podobnie jak zabawy konstrukcyjne, formę aktywności przygotowującą dziecko do działalności zadaniowej w toku zamierzonego uczenia się.

Gry mają też szczególne ważne znaczenie dla rozwoju społeczno-emocjonalnego. Ponieważ występują przestrzegania określonych zasad, dziecko uczestnicząc w nich wdraża się do respektowania społecznych umów i reguł. Z uwagi na rywalizacyjny charakter, zabawy te rozwijają też umiejętność współzawodnictwa i poczucie sprawiedliwości, uczą znoszenia przegranej.

Młodsze dzieci uczestniczą w grach wspólnie z dorosłymi lub pod ich kontrolą. Potrzebują pomocy w zrozumieniu i realizowaniu zasad oraz rozwiązywaniu czy łagodzeniu często jeszcze wówczas powstających konfliktów.

Okres największego rozkwitu zabaw "z regułami" przypada na młodszy wiek szkolny. Dzieci wykazują już wówczas samodzielność i dużą aktywność w ustalaniu zasad gry, którym z pełną świadomością i dobrowolnie się podporządkowują; ma to duże znaczenie dla kształtowania się ich ogólnego stosunku do norm - jest czynnikiem stymulującym rozwój autonomii moralnej.

Tak więc zabawa, wbrew dość często spotykanym sądom potocznym, nie jest dla dziecka tylko przyjemnym relaksem. Pełni ona rolę potężnego stymulatora rozwoju i dlatego nie wystarczy jedynie pozwalać na nią dziecku, lecz trzeba również pobudzać ją i starać się nią kierować.

Jest to możliwe w drodze dostarczania dziecku odpowiednich dla jego wieku zabawek, demonstrowania czynności i podsuwania pomysłów działania, współuczestniczenia w zabawie, pomagania w organizowaniu zabawowego współdziałania rówieśników. Ingerencja wychowawcza zmienia się zależnie od wieku dziecka.

Zabawa nie jest dla dziecka obowiązkiem, jak nauka, lecz zaspokojeniem potrzeby działania. Zabawa sprawia dziecku przyjemność, przyjemność z odbierania wrażeń, przyjemność z osiągniętego celu, a integracja wychowawców i rodziców w czynności zabawowe dziecka i współdziałanie z nim w zabawie stanowi ważny czynnik przekazywania treści społecznych i wzorców do zachowania się.

Zabawy tematyczne wieku przedszkolnego nie tylko mają swój dalszy ciąg i przedłużenie w młodszym wieku szkolnym, ale są m.in. swoistym przygotowaniem do czynności, które od młodszego wieku szkolnego zaczynają odgrywać wielką rolę w rozwoju - do percepcji przedstawień teatralnych i filmów, a także do czytelnictwa.

W młodszym wieku szkolnym zabawa przestaje być dominującą postacią działania dziecka, jaką była w okresie przedszkolnym, nie zanika, lecz zmienia się zarówno pod względem formy jak i treści. Zabawa zmienia także swój charakter i funkcje.

Dzieci przedszkolne pochłaniał głównie sam proces zabawy. Dzieci szkolne coraz bardziej zaczyna obchodzić jej wynik, rezultat. Dlatego zabawa dzieci szkolnych wymaga większego ukierunkowania na jakiś wytknięty cel, napięcia woli i takiej organizacji zachowania się, aby udało się ten cel osiągnąć.

Z okresu przedszkolnego utrzymują się jeszcze w tym okresie w znacznej mierze zabawy tematyczne, zabawy w role. Dzieci nadal bawią się w podróże, w wojnę, kolej, szpital itp. Pod wpływem jednak zdobywanych w szkole wiadomości, lektury itp. zaczyna się zmieniać tematyka zabaw dziecięcych. Ponieważ szkoła i nauka zaczynają zajmować naczelne miejsce w życiu dzieci, budzą nowe uczucia i wywołują nowe zainteresowania, częstym tematem zabaw stają się zajęcia szkolne.

W klasach III - IV charakter tematycznych zabaw dzieci zmienia się; zabawa staje się niekiedy środkiem organizacji pracy szkolnej dziecka. Nauka wymaga od niego często dużego napięcia. Nadanie jej charakteru zabawy pozwala dziecku na łatwiejsze przezwyciężenie trudności. Zabawa odgrywa w stosunku do nauki i szkolnych obowiązków dziecka rolę służebną. Bywa, że dzieci szkolne, włączają element zabawy w proces odrabiania zadań domowych.

Zabawa, nauka i praca mają wiele cech wspólnych: są to czynności celowe, społecznie uwarunkowane, wpływające kształtująco na rozwój jednostki i społeczeństwa. W toku zabawy, podobnie jak w procesie uczenia się i nauczania, dziecko zdobywa rozmaite wiadomości i umiejętności, zabawie naśladuje też i odtwarza elementy pracy ludzkiej, a niejednokrotnie sporządza wytwory, w których wykonanie wkłada wiele wysiłku, tak jak to czynią ludzie dorośli przy pracy.

Zabawa sprawia dziecku przyjemność, nie jest to jednak przyjemność wyłącznie funkcjonalna, związana z zaspokojeniem potrzeb biologicznych, z wykonywaniem ruchów i wyładowywaniem napięcia mięśniowego, lecz także przyjemność z odbierania wrażeń, przyjemność z osiągniętego celu, zwłaszcza gdy celem zabawy jest określony wytwór, albo - w zabawach tematycznych - radość z odtwarzania i przekształcania rzeczywistości. Oczywiście, potrzeby i zainteresowania dziecka znajdujące swój wyraz w zabawach rozwijają się u niego w kontakcie ze środowiskiem i rzeczywistością społeczną, a integracja wychowawców i rodziców w czynności zabawowe dziecka i współdziałanie z nim w zabawie stanowią ważny czynnik przekazywania treści społecznych i wzorców zachowania się. Tak więc zabawa dziecka ma bezpośrednie źródła społeczne i że odzwierciedlają się w niej - w granicach rozwojowych możliwości dziecka - historycznie zmienne, społeczne stosunki i treść życia społecznego jego środowiska.

LITERATURA
1. Psychologia. Praca zbiorowa pod red. T. Tomaszewskiego. Warszawa 1975r. PWN
2. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Praca zbiorowa pod red. M. Żebrowskiej. Warszawa 1086r. PWN.
3. Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego M. Przetacznik - Gierowska, G. Makiełło - Jarża. Warszawa 1992r. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
4. Psychologia wychowawcza M. Przetacznikowa, Z. Włodarski. Warszawa 1086r. PWN.
5. Zabawa a rzeczywistość W. Okoń. Warszawa 1987 WSiP.
 

Opracowanie: Barbara Komorowska

Wyświetleń: 1295