Katalog

Zenona Kaniewska
Pedagogika, Referaty

Rola wychowawcy internatu w procesie opiekuńczo - wychowawczym dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym

- n +

Rola wychowawcy internatu w procesie opiekuńczo - wychowawczym dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym

Wychowanie - jako pojęcie ogólne jest różnie definiowane przez przedstawicieli nauk pedagogicznych.

K. Konarzewski twierdzi, że wychowanie jest działalnością, w której jeden człowiek stara się zmienić drugiego człowieka. Zdaniem J. Grochulskiej- Stec wychowanie jest to uczenie się jednostki współżycia z innymi ludźmi poprzez gromadzenie przez nią doświadczeń interpersonalnych. Natomiast wg. A. Guryckiej - jako psychologa, wychowanie to dynamiczny złożony układ wzajemnie od siebie zależnych procesów nadawania odbioru wpływów (wywierania wpływu) zachodzących między jednostkami o zróżnicowanych specjalnych rolach, z których jedna jest dojrzałym wychowawcą, a druga mniej od niej dojrzałym wychowankiem, w celu zrealizowania, w sposób względnie trwały, jakiegoś mniej lub bardziej, ale świadomie złożonego przez wychowawcę projektu jego osobowości.

Najbliższe jednak pedagogice specjalnej, w tym oligofrenopedagogice jest pojęcie wy-chowania sformułowane przez M. Łobockiego - wg. niego "istotną cechą wychowania (...) jest podejście skoncentrowane na wychowanku jako osobie ludzkiej. W ten sposób podkreśla się, że w procesie wychowawczym centralnym punktem zainteresowań jest osoba podlegająca temu procesowi, a nie, np. problemy, jakie nurtują, lub trudności jakie sprawia swoim wychowawcą. To znaczy, że wychowanka traktuje się jako osobę autonomiczną, niepowtarzalną i zasługującą na szacunek bez stawiania wstępnych warunków."

We współczesnej organizacji życia wychowanie przejawia się w wielorakich układach i relacjach. Obejmuje ono procesy przekształcania się samej jednostki, różne relacje między jednostkowe i międzygrupowe oraz procesy instytucjonalnego oddziaływania wychowawczego. Koncepcja sprawowania opieki ciągłej nad dzieckiem w systemie oświatowo- wychowawczym w Polsce zakłada funkcjonowanie wielu rodzajów instytucji oraz placówek szkolno- wychowawczych.

Wszyscy wiemy doskonale, że w naszym kraju dzieci i młodzież o obniżonej sprawności umysłowej mają zapewnione nauczanie, opiekę i wychowanie w specjalnych ośrodkach szkolno- wychowawczych. Na wychowanków w tego rodzaju placówkach opiekuńczo- wychowawczych oddziaływają dwa środowiska: internat i szkoła. Dlatego też, aby sprostać pracy rewalidacyjnej, dydaktycznej i opiekuńczo-wychowawczej internat szkoła powinny wzajemnie się wspomagać.

Dalsza część moich rozważań będzie głównie poświęcona roli internatu, a w szczególności wychowawców w procesie opiekuńczo-wychowawczym dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym.

Internat istniejący obok szkoły specjalnej jest w dobie integracji instytucją kontrowersyjną. Pojawiło się bowiem wiele krytycznych sądów pod adresem konieczności funkcjonowania takiej placówki. Jednak internat jest nadal instytucją najbardziej ze wszystkich uprawnioną do rozwijania procesów opieki wychowania, w tym wychowania rewalidacyjnego. Internat dla dzieci z upośledzeniem umysłowym jako integralna część szkoły stanowi jej ogniwo organizacyjne oraz stwarza szczególnie korzystne możliwości realizacji długotrwałego, intencjonalnego, zorganizowanego i świadomego procesu wychowania oraz opieki socjalnej.

O efektach pracy internatu decyduje w głównej mierze wychowawca - jego zaangażowanie, merytoryczne przygotowanie, doświadczenie oraz osobowość. Zawód wychowawcy nie-jest identyczny z zawodem nauczycielskim. Wprawdzie każdy nauczyciel jest wychowawcą, ale praca opiekuńczo-wychowawcza i rewalidacyjna jako podstawowa czynność różni się od pracy nauczycielskiej.

Praca w internacie wymaga stałego wysiłku umysłu i woli, konsekwencji w postępowaniu i ustawicznego napięcia nerwowego. Każdy wychowawca powinien się ustawicznie dokształ-cać, analizować swoje postępowanie, poznawać wychowanków, orientować się w przemianach dokonujących się w życiu społecznym, gospodarczym i politycznym oraz brać w tym życiu aktywny udział. Musi reprezentować sobą wysoki poziom etyczno- moralny, posiadać głęboką wiedzę fachową i takt pedagogiczny oraz mieć predyspozycje do poświęcania się dla innych.

M. Grzegorzewska uważa, że pedagog specjalny powinien cechować się dobrocią i życzliwością oraz posiadać ważną cechę aktywną, czyli wewnętrzną prawdziwość ( wierność przekonaniom).

Z. Mysłakowski za podstawową i zarazem fundamentalną wartość uważa kontaktowość, żywą wyobraźnię i zdolność do wyrażania uczuć przez wychowawcę.

Jednak wychowawca powinien cechować się nie tylko odpowiednią osobowością, ale tak-że odpowiednimi umiejętnościami praktycznymi.

Wśród umiejętności niezbędnych w pracy z wychowankami upośledzonymi umysłowo na szczególną uwagę zasługują takie jak:
- Sprawowanie specjalistycznej opieki i zaspokajanie potrzeb wychowanków, zależnie od rodzaju stopnia ich upośledzenia umysłowego;
- Obserwowanie zachowań wychowanków i wykrywanie u nich na tej podstawie nie-sprawności, rodzaju i stopnia zaburzeń lub odchyleń od normy, a także zespołu ich nie zaburzonych procesów psychofizycznych;
- Określenie potrzeb wychowanków w rewalidacji indywidualnej;
- Prowadzenie diagnozy sytuacji rodzinnej wychowanka i pozycji w grupie wychowawczej;
- Dostrzeganie potrzeb całej grupy dziecięcej, a w niej także potrzeb indywidualnych wychowanków;
- Otoczenie poszczególnych wychowanków troską o ich właściwą pozycję w zespole dziecięcym;
- Wprowadzenie nowych form pracy z grupą;
- Włączanie się do życia i działalności grupy wychowawczej na różnym poziomie;
- Praktyczne rozwiązywanie problemów wychowawczych oraz innych związanych z procesem rewalidacji dziecka;
- Wprowadzenie elementów samorządowego działania wychowanków oraz organizowanie ich czasu wolnego;
- Współdziałanie z zespołem pracowników pedagogicznych i administracyjnych internatu, także z rodzicami wychowanków;
- Zainteresowanie innych osób pracą pedagogiczną w internacie i zjednanie ich sobie jako sojuszników.

Działalność wychowawcy w internacie oparta jest w rezultacie na systemie wiedzy specjalistycznej z zakresu wychowania rewalidacyjnego oraz wszechstronnej znajomości metod i form pracy wychowawczej z osobami upośledzonymi umysłowo. Wychowawca zatem na podstawie zdobytych wiadomości, własnych umiejętności i doświadczeń bada, analizuje, opiniuje, interpretuje fakty, procesy sytuacje wychowawczo-rewalidacyjne, opracowuje diagnozy pedagogiczne, stosuje specjalnie dobrane metody opieki, wychowania i terapii zajęciowej, w tym indywidualnej.

W osobistym kontakcie z wychowankiem przejawia się głównie osobowość wychowawcy i autentyczna postawa, musi mieć również świadomość, że to, co wychowankowie wyniosą dzięki kontaktowi z nim, stanowić będzie w ich przyszłym samodzielnym życiu podstawę kierunku działania i stylu funkcjonowania.

Ważnym celem w oddziaływaniu wychowawcy internatu jest przygotowanie wychowanków do funkcjonowania w społeczeństwie i pełnienia różnych ról społecznych. Wychowawca powinien nie tylko dostarczać wzorców funkcjonowania w konkretnych sytuacjach, ale także nauczy ć wychowanków, w jaki sposób można je zastosować w różnych sytuacjach życia społecznego.

Kolejną rolą wychowawcy jest odpowiednie kształtowanie osobowości wychowanka, na którą wcześniej wpływa wiele czynników - warunki ich życia i wychowania, relacje z inny-mi, przebyte doświadczenia. Wychowanek bardzo często ma zaburzony obraz widzenia samego siebie i zaburzony obraz widzenia świata. Przejawia się to we wrogości, gniewie, agresywności, hipo- czy hiperaktywności, lęku, czy uzależnienia od otoczenia zewnętrznego.

Nadmierna ilość porażek powoduje obniżenie poziomu aspiracji dziecka upośledzonego umysłowo. Wychowawca powinien więc respektować nie tylko poziom rozwoju funkcji po-znawczych wychowanka, ale również procesy motywacyjne. Zadania powinien dobierać tak, aby rozwijały one u dzieci funkcjonowanie zgodne z ich faktycznymi możliwościami po-znawczymi i zmniejszały siłę oczekiwań kolejnego niepowodzenia.

Wykonanie jakiegokolwiek zadania zleconego przez wychowawcę, dziecko z upośledzeniem umysłowym wykorzystuje do nawiązania jak najdłuższego kontaktu z osobą dorosłą, która aprobuje i nagradza dziecko za wykonane zadanie. Wy-chowanek zaspokaja tym samym swoją potrzebę miłości i bezpieczeństwa. Wychowawca będąc dobrym obserwatorem powinien tę spontaniczną skłonność dziecka do nawiązywania kontaktu wykorzystać do utrwalania i ustawicznego modelowania jego pożądanych zachowań społecznych i działań poznawczych.

Kolejną charakterystyczną cechą osobowości dzieci z upośledzeniem umysłowym jest podwyższony poziom lęku. Dzieci takie są jakby bardziej "wyczulone" na sytuacje frustracyjne, na skutek czego reagują bardzo często agresją nawet na bodźce mało intensywne. Wychowankowie internatów szkół specjalnych są również podatni na patologizację osobowości i zachowania, co przejawia się m.in. w bójkach, kłótniach, zaczepkach, przekornym zachowaniu, uporze, paleniu papierosów, wulgarnym słownictwie, niszczeniu sprzętu itp. Rola wychowawcy w takich przypadkach powinna polegać na zapobieganiu i eliminowaniu takich zaburzeń poprzez wykorzystanie odpowiednich form terapii np. dzieci o wzmożonym pobudzeniu wewnętrznym powinny uczestniczyć w zajęciach o charakterze relaksacyjnym.

Wychowawca wpływa także na kształtowanie pozytywnego obrazu własnego "ja" u wychowanka. Powinien aranżować sytuacje w których dzieci mogłyby porównywać obraz same-go siebie wymiennie, jako osoby lepszej lub gorszej od innych, a we wspólnych rozmowach zmieniać i przekształcać obraz własnej osoby.

Wychowawca internatu ma również wpływ na stymulacje i korekcje procesów poznawczych. Dzieci z upośledzeniem umysłowym mają bowiem zazwyczaj obniżony poziom: myślenia, mowy, funkcji percepcyjno-motorycznych, pamięci i uwagi .Wychowawca powinien pamiętać, że dziecko ze względu na swoje ograniczenie, jest biernym biorcą tego, co on za-proponuje, musi wiedzieć co chce w dziecku ukształtować i w jaki sposób może to osiągnąć.

Jego rola polega zatem na:
- Przygotowaniu środowiska (m.in. wyposażenie świetlicy w różnorakie pomoce i środki niezbędne do odpowiednich gier i zabaw czy opracowanie scenariuszy zajęć rozwijających procesy poznawcze itp.),
- Mobilizowaniu koncentracji uwagi dziecka,
- Selekcji bodźców działających na dziecko,
- Budzeniu i podtrzymaniu aktywności dziecka,
- Dostarczanie wzmocnień pozytywnych,
- Porządkowaniu sytuacji i zdarzeń, co daje poczucie stałości środowiska,
- Integracji starych i nowych informacji o otaczającym świecie w jedną całość.

Wychowawca powinien również wykazać troskę o odpowiedni rozwój fizyczny, motoryczny, zdrowie i bezpieczeństwo wychowanka.

Troska o rozwój fizyczny powinna przejawiać się:
- przestrzeganiu higieny osobistej,
- ułożeniu odpowiedniego trybu życia, przestrzeganiu odpowiednich proporcji na pracę i odpoczynek,
- racjonalnym odżywianiu.

Szczególnego znaczenia nabiera również uświadomienie i wychowanie seksualne, tak by przejawy dojrzewania były przyjmowane przez młodzież jako zjawisko normalne, oczekiwane i pożądane, wprowadzające w świat ludzi dorosłych.

Ważna jest również troska o rozwój motoryczny wychowanka i w warunkach internackich powinna przejawiać się poprzez organizowanie zajęć ruchowych, a w toku ich realizacji zwrócenie uwagi na ćwiczenia i zadania, które doskonaliłyby sprawność fizyczną i cechy motoryczne oraz przyśpieszały proces lateralizacji.

Wśród tak wzniosłych celów jak wychowawczych jak stymulacja rozwoju umysłowego, czy kształtowaniu kompetencji społecznych, nie można zapominać o rozwijaniu nawyków i przyzwyczajeń higienicznych i porządkowych. Wygląd zewnętrzny jest bowiem jednym z ważniejszych czynników które wyznaczają pozycję dziecka upośledzonego umysłowo w grupie rówieśniczej.

Troszcząc się o stymulację i korekcje rozwoju fizycznego i ruchowego, chroniąc zdrowie dziecka wychowawca zapewnia mu tym samym poczucie bezpieczeństwa, zarówno w subiektywnym, jak i obiektywnym tego słowa znaczeniu.

Wychowawca jeśli chce skutecznie stymulować i ukierunkowywać rozwój dzieci danych mu pod opiekę, musi je dobrze poznać. Przede wszystkim poznaje aktualny obraz rozwoju i zachowania dziecka, czyli określa jego możliwości, trudności, braki, poznaje czynniki, które wyznaczyły linie rozwoju dziecka. Źródłem wiedzy są badania lekarskie, pedagogiczne, psychologiczne, badania własne, zdobywanie informacji drogą obserwacji, rozmów z wy-chowankami, analizy wytworów ich pracy, czy wreszcie drogą rozmów o wychowankach z innymi osobami.

Podsumowując rolę wychowawcy internatu w procesie opiekuńczo- wychowawczym dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym, należy podkreślić, że wychowawca przygotowujący wychowanka niepełnosprawnego do współuczestniczenia w nieustannie zmieniającym się życiu społecznym, powinien traktować zarówno osobowość młodego człowieka, jak i środowisko w którym on żyje, jako źródło doświadczeń i norm harmonijnego współistnienia oraz potrzeb stwarzających nowe układy i struktury niezbędne do ich zaspokojenia, mimo nie zawsze korzystnych warunków.

Bardzo ważna staje się tutaj indywidualizacja programu wychowania - co powoduje kształtowanie jednostek o silnej osobowości, zdolnych do twórczych działań i pozytywnych przeobrażeń otaczającej rzeczywistości.

Na uwagę zasługuje również rewalidacja twórcza- która pomaga zapobiegać pogarszaniu się zdrowia dziecka, wyrabia u niego pożądane cechy osobowości, czy pobudza kształtowanie i rozwijanie uzdolnień. Czynnikami aktywizującymi w terapii twórczej najczęściej stosowanymi są: muzyka, biblioterapia, ekspresja plastyczna, choreoterapia, zabawy muzyczno- ruchowe, pantomima, techniki relaksacyjne, terapia zabawą, terapia zajęciowa, ergoterapia, teatroterapia, psychoterapia i socjoterapia, krajoznawstwo, turystyka, a także filmy video i technika komputerowa.

 

Opracowanie: Zenona Kaniewska
Wychowawca Internatu
SOSW w Radziejowie

Wyświetleń: 1802


Uwaga! Wszystkie materiały opublikowane na stronach Profesor.pl są chronione prawem autorskim, publikowanie bez pisemnej zgody firmy Edgard zabronione.