Znaczenie edukacji ekologicznej w nauczaniu zintegrowanym

"Przyroda stanowi jeden wielki system, w którym każdy element jest zależny od innych i na inne wpływa. Nie można bezkarnie naruszać jednego ogniwa bez zagrożenia całego łańcucha. Człowiek jest jednym z elementów tego systemu, jednakże w znacznym stopniu wyzwolił się spod regulującego działania praw przyrody. Co więcej ma dość siły, aby przekształcić przyrodę, natomiast nie starcza mu wiedzy, aby przewidzieć wszystkie skutki takich działań..."
I. Jacyna

Ekologia jest nauką zajmującą się ochroną naturalnych zasobów przyrodniczych. Jako dziedzina nauk jest dyscypliną stosunkowo młodą, nazwaną tak dopiero w drugiej połowie XIX wieku, ale jako dziedzina wiedzy praktycznej jest najstarszą mądrością świata, jaką gatunek ludzki musiał zdobywać by przetrwać i wygrywać konkurencje z innymi gatunkami.

Słowo ekologia pochodzi z greckiego: ojkos - dom i logos - słowo lub powieść. Jest to więc swoista "opowieść w domu". Dom jest tu, oczywiście, przenośnią i oznacza całość otoczenia, środowisko ożywione i nieożywione. Ojkos oznaczało również gospodarstwo. Tak więc ekologia to opowieść o gospodarstwie w przyrodzie.

"Edukacja ekologiczna kształtuje całościowy obraz relacji między człowiekiem, społeczeństwem i przyrodą. Ukazuje zależność człowieka od środowiska, oraz uczy odpowiedzialności za zmiany dokonywane w środowisku naturalnym. Edukację ekologiczną należy traktować jako nieodłączny element całego procesu edukacyjnego, a także polityki informacyjnej, strategii gospodarczej i ochrony zdrowia ludności".

Edukacja ekologiczna staje się koniecznością wobec obecnego stanu zagrożenia środowiska i negatywnych skutków wykorzystywania przyrody i jej zasobów. Stajemy w obliczu kryzysu ekologicznego, ponieważ postępujemy wbrew naturalnym prawom przyrody. Czerpiemy z niej co się da, nie dając nic w zamian i dodatkowo produkujemy odpadki, których przyroda nie jest w stanie wchłonąć. Zanieczyszczamy naszą planetę, nie zdając sobie sprawy z rozmiarów zniszczeń do których się przyczyniamy. Robimy niewiele, aby zapobiec takiemu stanowi rzeczy. A trzeba tak niedużo, aby przyroda oddała nam podwójnie. Dopóki tego nie zrozumiemy i nie podejmiemy właściwych kroków, sami sobie będziemy szkodzić.

Już na Szczycie Ziemi w Rio de Janeiro w 1992 roku, powstał dokument Polska Strategia Edukacji Ekologicznej zakładający trwały i zrównoważony rozwój gospodarczy. Wejście do Unii Europejskiej dodatkowo zmusiło polskie władze do podjęcia odpowiednich działań w kwestii ochrony środowiska. Nakłada to obowiązek kształtowania świadomości ekologicznej obywateli, którą należy rozpocząć jak najwcześniej.

Wydaje się, że rodzice uczniów klas pierwszych naszej szkoły, którzy wypowiedzieli się w ankiecie na koniec roku szkolnego 2003/2004 zdają sobie
sprawę ze stanu dewastacji środowiska i rozumieją potrzebę zwrócenia większej uwagi na treści ekologiczne w nauczaniu zintegrowanym (74 %).

14,8 % z ankietowanych uważało, że nie należy zwracać szczególnej uwagi na te treści, a 11,4 % nie miało sprecyzowanego zdania.

Badani podali również sposoby realizacji treści ekologicznych. Najwięcej osób wskazało na wycieczki na łono natury i do zakładów pracy, gdzie przestrzega się praw przyrody, zbiórki surowców wtórnych, włączanie się do
różnych akcji Sprzątania Świata.

Kształtowanie kultury ekologicznej człowieka wymaga poznania głównych założeń i etapów edukacji ekologicznej:
1. Celem edukacji ekologicznej jest wzrost osoby wychowanka, który rozumiemy jako nabywanie trwałych przyzwyczajeń i umiejętności bycia w świecie przyrody.
2. Drugim stopniem edukacji ekologicznej jest doświadczenie jako "smakowanie czegoś wewnętrznie", co wymaga poznania odpowiednich faktów, idei i zasad.
3. Trzecim stopniem jest refleksja służąca rozeznaniu wewnętrznych motywacji, leżących u podstaw wypowiadanych sądów i zdarzeń.
4. Kultura proekologiczna tworzy się w toku różnorodnych działań, opartych na akceptowanych wartościach.
5. Wartości akceptowane przez nauczyciela staną się dobrym punktem wyjścia do kształtowania wartości u dzieci, tylko wtedy gdy będzie on wiedział jak być mistrzem, przyjacielem dziecka.

Realizowanie w procesie edukacyjnym treści ekologicznych ma na celu nawiązanie bliskiego kontaktu ze środowiskiem przyrodniczym, ukazanie dzieciom jego piękna, znaczenia w codziennym życiu, skutków działań człowieka i przyrody w procesie niszczenia, a także podanie sposobów ochrony przyrody i włączenie do nich uczniów.

Najlepszym momentem do kształtowania postaw proekologicznych jest już wiek przedszkolny, a następnie wczesnoszkolny. Jest to okres wzmożonej ciekawości świata, tego co się w nim dzieje i dlaczego właśnie tak się dzieje, a nie inaczej. Dzieci są spostrzegawcze i przejawiają naturalną wrażliwość, zarówno na piękno przyrody, jak i na jej krzywdę. Lubią opiekować się jakimś zwierzątkiem, rozmawiają ze zwierzętami i roślinami, słyszą o wiele więcej niż dorosły, zadają mnóstwo pytań i oczekują na nie odpowiedzi.

W tym wieku kontakt z przyrodą ma charakter poznawczy i emocjonalny. Podtrzymywanie tego kontaktu, szczególnie emocjonalnego, prowadzi do kształtowania postaw proekologicznych. Dlatego tak ważne zadanie w propagowaniu treści ekologicznych spoczywa na nauczycielach nauczania zintegrowanego. To od nas w znacznej mierze zależy, jak ten kontakt z przyrodą będzie przebiegał i jakie podejmiemy działania na rzecz ratowania naszego środowiska.

W klasach I-III nauczyciel jest dla ucznia autorytetem i należy wykorzystać ten fakt do kształtowania postaw proekologicznych. Dzieci w tym wieku są niestrudzonymi badaczami przyrody i w związku z tym organizowanie i tworzenie im warunków do badania jest podstawą w ich rozwoju.

Każdy nauczyciel powinien znać sposoby rozwijania postaw ekologicznych, a także ich wspomagania. Zostały one przedstawione w "Dekalogu Mistrza" opracowanego przez Dorotę Soidę - autorkę warsztatów i programów ekologicznych:
1. Mniej nauczaj, więcej dziel się swoimi odczuciami.
2. Bądź uważny, skierowany na dzieci.
3. Skupiaj uwagę dzieci.
4. Najpierw obserwuj i doświadczaj, a dopiero potem mów.
5. Poczucie radości i szczęścia powinno przenikać wszelkie przeżycia.
6. Poziom uczenia wyznacza przygotowanie twoich uczniów, a nie twoja wiedza.
7. Raczej prowadź i pociągaj, niż popychaj.
8. Wykorzystuj różnorodne zadania i pytania, aby uaktywnić swoich podopiecznych.
9. Świat dziecka tworzą nie drobne, lecz doniosłe ludzkie wartości.
10. Dziecko jest pełnym człowiekiem, choć może innym niż dorośli.

Przy realizacji treści ekologicznych nauczyciel musi pamiętać o praktycznym działaniu dzieci, których istotą jest doświadczenie.
Podstawową metodą w toku organizowania doświadczeń jest obserwacja, którą prowadzą sami uczniowie w warunkach naturalnych np. w lesie, w ogrodzie lub sztucznych np. w kąciku przyrodniczym. Doświadczenia mogą być wykonywane przez nauczyciela. Mówimy wtedy o pokazie. Bardziej efektywne są jednak doświadczenia wykonywane samodzielnie przez dzieci. Chińskie przysłowie mówi: "Słyszę - zapominam, widzę - pamiętam, czynię - rozumiem". Częste przebywanie na łonie natury, obserwowanie, podglądanie praw i przemian jakie w niej zachodzą, pozwala dostrzec dzieciom związki łączące człowieka z przyrodą.

Dziecko poznając przyrodę różnymi sposobami ma szansę lepiej poznać siebie. Pisał już o tym Adolf Dygasiński: "usiłując poznać i wytłumaczyć przyrodę zyskujemy najpewniejsze poznanie samych siebie, nawet wtedy, kiedy błądzimy w poznawaniu przyrody".

Należy również uświadamiać dzieciom, że kochać przyrodę to także brać odpowiedzialność za jej losy. Wpojenie im od najmłodszych lat szacunku dla przyrody i zrozumienie praw nią rządzących, pozwoli na kształtowanie właściwych nawyków postępowania. Już w nauczaniu zintegrowanym dzieci mogą podejmować działania na rzecz ochrony przyrody, mogą to być np. zbiórka surowców wtórnych, zbiórka baterii, sprzątanie najbliższego i dalszego środowiska, a także umiejętność właściwego zachowania się w lesie, na podwórku, w klasie czy szkole. Należy wdrażać dzieci do dbałości o higienę osobistą i czystość otoczenia.

W klasach I-III największe możliwości rozwoju postaw ekologicznych daje przedmiot środowisko społeczno-przyrodnicze, który pozwala na stały i bezpośredni kontakt ucznia z najbliższym otoczeniem. To wcale nie znaczy, że na innych przedmiotach nie można realizować tych treści, wręcz przeciwnie - na każdym zajęciu można kształtować miłość do przyrody np. na edukacji polonistycznej może to być czytanie i pisanie wierszy o tematyce przyrodniczej, ich recytacja, pisanie opowiadań twórczych; na edukacji matematycznej - obliczanie wieku drzew, wykonywanie obliczeń z wykorzystaniem materiałów przyrodniczych; na muzyce - śpiewanie piosenek o przyrodzie, słuchanie odgłosów otoczenia, naśladowanie ich i rozpoznawanie; na zajęciach plastyczno-technicznych - malowanie różnych środowisk przyrodniczych, dostrzeganie ich piękna; zajęcia ruchowe to zabawy w naśladowanie zwierząt.
Od nauczyciela zależy jak przebiegać będzie proces poznawania i ochrony przyrody. Dzięki pomysłowym formom i metodom pracy z dziećmi, ciekawym środkom dydaktycznym nauczyciel może ukształtować właściwą postawę proekologiczną u swoich wychowanków. Na pewno nie będą temu sprzyjać zajęcia w ławkach. Do zadań nauczyciela należy tu konieczność organizowania częstych spacerów i wycieczek do różnych środowisk przyrodniczych. Należy pracować z dziećmi w środowisku i dla środowiska, tak aby mogły samodzielnie dostrzegać, analizować, wydawać sądy i podejmować właściwe działania. Nauczyciel powinien tworzyć takie warunki, aby dziecko w kontakcie z przyrodą doznawało jak najwięcej przeżyć. Powinno mieć również możliwość działania w celu zaspokajania swoich potrzeb emocjonalnych, intelektualnych, a także lokomocyjnych.

Uczniowie, którzy zostaną dobrze przygotowani, mogą być pełnowartościowymi partnerami dorosłych w walce o ochronę środowiska.

Na zakończenie przytoczę Dekalog Ekologiczny Świętego Franciszka z Asyżu - patrona ekologów:
1. Bądź człowiekiem wśród stworzeń, bratem między braćmi.
2. Traktuj wszystkie byty stworzone z miłością i z czcią.
3. Tobie została powierzona Ziemia jak ogród; rządź nią z miłością.
4. Troszcz się o człowieka, o zwierzę, o zioło, o wodę i powietrze, aby Ziemia nie została ich zupełnie pozbawiona.
5. Używaj rzeczy z umiarem, gdyż rozrzutność nie ma przyszłości.
6. Tobie jest dane zadanie odkrycia misterium posiłku; aby życie napełniało się życiem.
7. Przerwij węzeł przemocy, aby zrozumieć, jakie są prawa istnienia.
8. Pamiętaj, że świat nie jest jedynie odbiciem Twojego obrazu, lecz nosi w sobie wyobrażenie Boga Najwyższego.
9. Kiedy ścinasz drzewo zostaw choć jeden pęd, aby życie nie zostało przerwane.
10.Stąpaj z szacunkiem po kamieniach, gdyż każda rzecz ma swoją wartość.

Bibliografia:
- B. Dymara, S.Michałowski, L.Wollman-Mazurkiewicz - "Dziecko w świecie przyrody", Oficyna Wydawnicza "IMPULS" Kraków 1998
- Praca zbiorowa pod red. Bronisławy Dymary - "Dziecko w świecie szkoły", Oficyna Wydawnicza "IMPULS" Kraków 1998
- Praca pod red. M. Nakoniecznego i P.Miguli - "Problemy środowiska i jego ochrony"
- T Umiński - "Ekologia, środowisko, przyroda"
- I. Zioło - "Edukacja środowiskowa na poziomie nauczania zintegrowanego"
- R. Więckowski - Edukacja ekologiczna "Życie Szkoły", nr 2/97


 

Opracowanie: mgr Beata Lidke

Wyświetleń: 1436