Gatunki instrumentalne
Do najczęściej spotykanych gatunków muzyki instrumentalnej zaliczamy: preludium, pieśń bez słów, romans, kołysankę, nokturn, etiudę, kaprys, toccatę, scherzo, inwencję, marsz, balladę, fantazję, rapsodię, uwerturę i poemat symfoniczny.

1. Preludium

Preludium to utwór o charakterze improwizacyjnym. Często jest wstępem do większego dzieła instrumentalnego lub wokalnego. Pojawiło się w muzyce w XV wieku, a Jan Sebastian Bach włączył ten utwór do suity, oraz w cykl dwuczęściowy z fugą. W XIX i XX w. preludium staje się samodzielną formą o charakterze popisowym. Często preludia układane są w cykle i posiadają tytuły. Najbardziej znane preludia pisali tacy kompozytorzy jak Jan Sebastian Bach, Fryderyk Chopin, Claude Debussy, Aleksander Skriabin, Sergiusz Rachmaninow, Dymitr Szostakowicz.

1. J. S. Bach - Preludia i fugi (do wyboru)
2. F. Chopin - Preludium nr 15 Des-dur "Deszczowe"
3. C. Debussy - Preludium "Zatopiona katedra"

2. Pieśń bez słów

Jest to rodzaj instrumentalnej miniatury muzycznej o śpiewnej melodyce, stworzony przez Feliksa Mendelssohna. Występuje z reguły w formie ABA, posiada symetryczną, okresową budowę.

1. F. Mendelssohn - Pieśń bez słów G-dur nr 25 op. 62 nr 5
2. F. Mendelssohn - Pieśń bez słów A-dur nr 30 op. 62 nr 6

3. Romans

Romans jest krótkim utworem homofonicznym, w którym najważniejszą rolę pełni śpiewna, kantylenowa linia melodyczna. Charakter utworu można określić jako liryczny, sentymentalny, nastrojowy. Romans posiada najczęściej formę repryzową, a szczególnie popularny był w romantyzmie.

1. P. Czajkowski - Romans f-moll
2. A. Rubinstein - Romans
3. P. Sarasate - Romans andaluzyjski

4. Kołysanka

Kołysanka (w języku francuskim berceuse) jest utworem lirycznym o płynnej melodyce i kołyszącym rytmie, występującym często w takcie 68, w tempie umiarkowanym. Twórcami kołysanki byli Fryderyk Chopin, Franciszek Liszt, Johann Brahms, Karol Szymanowski.

1. F. Chopin - Kołysanka Des-dur op. 57
2. J. Brahms - Kołysanka
3. G. Bacewicz - Kołysanka

5. Nokturn

Nokturn zwany jest "pieśnią nocy", upowszechnił się w XVIII wieku. Podobnie jak romans jest to utwór homofoniczny i należy do liryki instrumentalnej. Nokturn posiada sentymentalną, często ornamentalną melodię. Forma utworu ABA lub ABA'. Twórcą nokturnu jest John Field, na którym wzorował się Fryderyk Chopin.

1. F. Chopin - Nokturn Des-dur nr 2 op. 27
2. A. Skriabin - Nokturn Des-dur op. 9
3. M. Szymanowska - Nokturn B-dur

6. Etiuda

Etiuda to krótki utwór techniczny, przeznaczony w założeniu do celów ćwiczeniowo - technicznych (opanowywanie i doskonalenie gry na danym instrumencie). Niektóre etiudy przybierają postać utworów wirtuozowskich, koncertowych. Etiuda może przybierać różne zasady kształtowania formy, w zależności od uznania kompozytora.

1. F. Chopin - Etiuda c-moll nr 12 "Rewolucyjna"
2. K. Szymanowski - Etiuda b-moll
3. D. Paliev - Etiuda nr 3

7. Kaprys

Kaprys (z j.wł. capriccio) to krótki utwór na instrument solo (skrzypce). W XIX wieku po-wstały dwa typy kaprysów - o charakterze popisowym, wirtuozowskim, pokrywające się z etiudą oraz o charakterze lirycznym. Często kaprys zostaje łączony z innymi gatunkami muzycznymi np. walcem, rondem, itp. Kaprys najczęściej posiada formę ABA. Twórcy: Nicolo Paganini, Feliks Mendelssohn, Henryk Wieniawski.

1. P. Czajkowski - Walc-Kaprys
2. F. Mendelssohn - Rondo-capriccioso e-moll op.14
3. H. Wieniawski - Etiuda-Kaprys

8. Toccata

Toccata jest utworem popisowym, figuracyjnym, znanym od XVI w. jako swobodna improwizacja na instrument klawiszowy. Rytmika sprowadza się tutaj do motoryczności, charakterystyczną cechą jest stosowanie na przemian partii akordowych i szybkich pasaży. Toccata występuje również w utworach cyklicznych, tworząc dwuczęściową formę z fugą. Mistrzem tej formy był Jan Sebastian Bach.

1. J. S. Bach - Toccata i fuga d-moll BWV 565
2. R. Schumann - Toccata C-dur op. 7
3. O. Schmidt - Toccata nr 1 op. 24

9. Scherzo

Scherzo z j.wł. oznacza żart. Jak sama nazwa mówi jest to utwór o charakterze żartobliwym, dominującym elementem jest tutaj rytm. Najczęściej scherzo posiada budowę trzy-częściową. Scherzo może występować jako utwór samodzielny, lub jako jedna z części utworu cyklicznego. Na początku XIX w. Ludwig van Beethoven wprowadził scherzo jako III część sonaty i form pokrewnych, na miejsce menueta.

1. F. Chopin - Scherzo E-dur op. 54
2. F. Mendelssohn - Scherzo op. 61 nr 1 z suity "Sen nocy letniej"
3. F. Schubert - Scherzo B-dur

10. Inwencja

Jest to utwór ewolucyjny, polifoniczny. Wybitnym przedstawicielem tego gatunku jest Jan Sebastian Bach, tworzył on inwencje dwu i trzygłosowe.

1. J. S. Bach - Inwencje dwu i trzygłosowe (do wyboru)

11. Marsz

Marsz jest utworem w takcie parzystym, z założenia przeznaczonym do maszerowania, w którym rytm jest czynnikiem formotwórczym. W XVI w. pojawiają się pierwsze marsze w muzyce artystycznej. Marsz zyskał sobie dużą popularność jako utwór samodzielny oraz jak element większych form tj. opera, symfonia, sonata, balet. W zależności od przeznaczenia wyróżniamy marsze wojskowe, weselne, żałobne, itp.

1. F. Mendelssohn - Marsz weselny z suity "Sen nocy letniej"
2. F. Chopin - Marsz żałobny - c-moll
3. P. Czajkowski - Marsz z baletu "Dziadek do orzechów"

12. Ballada

Twórcą ballady fortepianowej jest Fryderyk Chopin. Jest to forma o charakterze lirycznym, posiada niekiedy elementy dramatyzmu. Ballada nie ma stałej budowy. Fryderyk Chopin wykorzystywał elementy formy sonatowej oraz formy wariacji. Johann Brahms stosował trzyczęściową formę ballady.

1. E. Grieg - Ballada (forma wariacyjna)
2. F. Chopin - Ballada nr 1 g-moll op. 23

13. Fantazja

Fantazja to swobodna forma instrumentalna o charakterze improwizacyjnym. W okresie klasycyzmu fantazja zbliżona jest do allegra sonatowego, niekiedy do ronda. Często forma fantazji opiera się na luźnym szeregowaniu tematów, może się też krzyżować z koncertem lub kantatą.

1. J.S.Bach - Fantazja c-moll na organy
2. F. Chopin - Fantazja f-moll op. 49 (forma sonatowa)
3. W.A. Mozart - Fantazja d-moll (forma sonatowa)

14. Rapsodia

Rapsodia to utwór o nieustalonej budowie. W XIX w. rapsodia posiadała formę ABA, w okresie romantyzmu oparta była na formie sonatowej lub trzyczęściowej repryzowej. Istnieją rapsodie pokrywające się z innymi formami np. z formą wariacyjną.

1. F. Liszt - II Rapsodia węgierska cis-moll
2. S. Rachmaninow - Rapsodia na temat Paganiniego na fortepian i orkiestrę
(forma wariacji)
3. G. Gerschwin - "Błękitna rapsodia"

15. Uwertura

Uwertura z j.fr. to otwarcie, rozpoczęcie. Jest to utwór orkiestrowy wykonywany na rozpoczęcie dzieła scenicznego np. opery, baletu, operetki. W XIX i XX wieku uwertura utrzymana jest najczęściej w formie sonatowej.
Wyróżniamy również uwerturę koncertową, często zaopatrzoną w tytuł, przeznaczoną na orkiestrę symfoniczną i występującą jako samodzielne dzieło.

1. W. A. Mozart - Uwertura do opery "Wesele Figara"
2. G. Rossini - Uwertura do opery "Wilhelm Tell"
3. F. Mendelssohn - Uwertura op. 21 do "Snu nocy letniej"
4. W. Żeleński - "W Tatrach" - uwertura koncertowa op. 27

16. Poemat symfoniczny

Jest to utwór instrumentalny, programowy, bez ustalonej ściśle formy. Wyobraża on lub sugeruje pewne treści literackie zawarte w tytule. Pierwszy poemat symfoniczny powstał w 1848 r. pt. "Co słychać w górach" - stworzył ten gatunek Franciszek Liszt (napisał 13 poematów symfonicznych, w tym najpopularniejszy "Preludia"). Pierwszy polski poemat symfoniczny powstał w 1896 r. - "Step" Zygmunta Noskowskiego. Budowa poematu symfonicznego nawiązuje przeważnie do formy sonatowej, zależna jest przede wszystkim od treści literackich zawartych w tytule (może przyjmować każdą z poznanych form tematycznych). Znane poematy symfoniczne Piotr Czajkowski - "Romeo i Julia", Ryszard Strauss "Dyl Sowizdrzał", Zygmunt Noskowski "Step".

1. Z. Noskowski - Poemat symfoniczny "Step"
2. P. Czajkowski - "Romeo i Julia"


Gatunki wokalne

Do gatunków wokalnych zaliczamy pieśń, arię, recytatyw, cavatinę.

1. Pieśń

Pieśń to utwór wokalny lub wokalny z akompaniamentem, posiadający tekst literacki. Największy rozwój pieśni przypada na romantyzm. Twórcą pieśni romantycznej jest Franciszek Schubert. Skomponował on około 600 pieśni do tekstów wybitnych poetów niemieckich. Dzięki niemu wzrosła rola akompaniamentu, który posłużył mu do odmalowania na-stroju i do ilustracji tekstu. Wyróżniamy następujące rodzaje pieśni :

• Pieśń zwrotkowa.
  
• Pieśń zwrotkowo - refrenowa.
  
• Pieśń wariacyjna (kolejne zwrotko są wariacjami).
  
• Pieśń przekomponowana (każda zwrotka jest w inny sposób opracowana muzycznie).
  
• Pieśń repryzowa (posiadająca formę ABA lub ABA˘).
  
• Pieśń deklamacyjna (deklamacja czyli recytowanie tekstu na jednym dźwięku).
  
• Ballada (łączy w sobie elementy epiki (opowiadanie), liryki (uczucie), oraz dramatu (komedia lub tragedia).
  

Często pieśni łączone są w zbiory zaopatrzone w jeden wspólny tytuł. Z Polskich kompozytorów pieśni pisał Stanisław Moniuszko (około 300), które wydane zostały w zbiorach pt. "Śpiewniki domowe". Skomponował też wiele ballad do tekstów Adama Mickiewicza. Pieśni komponowali również: Robert Schumann, Fryderyk Chopin, Piotr Czajkowski, Modest Musorgski i Gustaw Mahler.

1. F. Schubert - "Polna różyczka"
2. S. Moniuszko - "Prząśniczka"
3. F. Chopin - "Życzenie"
4. F. Schubert "Łabędzi śpiew" - cykl pieśni D 957

2. Aria

Aria to pieśń solowa z akompaniamentem orkiestry, o bardzo rozwiniętej linii melodycznej. Aria jest częścią składową dużej formy (opery, operetki, oratorium, kantaty, mszy), może też być samodzielnym utworem koncertowym. Najczęściej są to utwory popisowe, a nawet wirtuozowskie, przyjmujące budowę podobnie jak pieśń - ABA, zwrotkową, wariacyjną, itp.

1. J. S. Bach - Aria sopranowa z kantaty BWV 208
2. J. Offenbach - "Aria ze śmiechem" z operetki "Perichola"
3. R. Wagner - Aria Elżbiety z opery "Tannhauser"

3. Recytatyw

Nazwa utworu pochodzi od słowa włoskiego recytować - deklamować. Jest to rodzaj śpiewu zbliżony do deklamacji tekstu. Stosowany jest ten gatunek głównie w operach, pasjach i oratoriach. Ma na celu przyśpieszenie akcji w utworze dramatycznym. Szczególne znaczenie ma tutaj zgodność naturalnych akcentów słownych, z akcentami muzycznymi, występują też częste powtórzenia dźwięków.

1. S. Moniuszko - Recytatyw i aria Miecznika z opery "Straszny Dwór"
2. W. A. Mozart - Recytatyw i aria Hrabiny z opery "Wesele Figara"

4. Cavatina

Cavatina to krótka pieśń solowa z akompaniamentem. Występuje szczególnie w operach XVIII i XIX wieku. Cechuje ją brak repetycji i wszelkich powtórzeń tekstu, często jej for-ma jest jednoczęściowa.

1. W. A. Mozart - Cavatina Figara z opery "Wesele Figara"
2. S. Moniuszko - Cavatina Halki z opery "Halka"
3. G. Rossini - Cavatina Rozyny z opery "Cyrulik Sewilski"

Opracowanie: Beata Drabik - Sowa

Wyświetleń: 7694