AWANS INFORMACJE Dla nauczyciela Dla ucznia LOGOWANIE


Katalog

Artur Gronostajski, 2021-06-11
Białystok

Historia, Artykuły

Prawo regulujące działalność rad narodowych w okresie PRL .

- n +

Przełomowym momentem dla istnienia i działalności rad narodowych w PRL, była ustawa z 20 marca 1950 roku, w której stwierdzano, że organami władzy państwowej w terenie stały się wyłącznie rady narodowe, a konstytucja lipcowa z 1952 roku określiła pozycję i rolę rad narodowych jako organów państwowych.1
Ustanawiając rady narodowe jako organ władzy oparto się na radzieckim wzorcu. Stracił więc na znaczeniu wcześniejszy podział zadań na samorządowe i państwowe – rządowe. Rady narodowe jako organy przedstawicielskie stały się organami władzy państwowej. Do organizacji rad włączono administrację dotychczas niezespoloną – organy administracji pierwszej i drugiej instancji podległe ministrowi finansów, oświaty, pracy i opieki społecznej, Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego. Ustawa pozwoliła na włączenie do systemu organów rad również i innych działów administracji, np.: w systemie rad znalazły się organy ochrony przeciwpożarowej.
Rady narodowe powoływały swe organy pomocnicze – komisje oraz kolegialny, wykonawczo – zarządzający organ administracji zwany prezydium. Owe prezydium składało się z osób pełniących swe funkcje honorowo , jak również urzędników pobierających wynagrodzenie. Obok prezydiów działały wydziały, zarządy, które to z reguły były wyspecjalizowanymi organami administracji zawodowej. Administracja ta podlegała prezydium, działała jakby "za prezydium", nie była więc samodzielna. „Wprowadzono też zasadę tak zwanego podwójnego podporządkowania, która stała się rysem charakterystycznym ustrojowego prawa Polski Ludowej. " 2
Dnia 25 września 1954 roku wprowadzono trzy ustawy:

• o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych;
• o osiedlach i radach narodowych osiedli;
• ordynację wyborcza do rad narodowych. 3

Jeżeli chodzi o pierwszą ustawę to w miejsce 3000 istniejących gmin powołano 8798 gromad.4 Ilość gromad stopniowo malała osiągając poziom 4300 w roku 1972.
Druga z ustaw wprowadzała nową kategorię jednostek podziału terytorialnego , jak: osiedla uzdrowiskowe, robotnicze, rybackie i odpowiednie rady osiedlowe.
Trzecia ustawa umożliwiała przeprowadzenie wyborów do rad narodowych. Do czasu wprowadzenia tej regulacji prawnej osoby na radnych były wskazywane przez organizacje polityczne i społeczne.
Ustawa z dnia 25 stycznia 1958 roku miała ogromne znaczenie dla rad narodowych. Ich funkcjonowanie, organizacja i zadania zostały określone ogólnie dla poszczególnych stopni.5 Była ona wielokrotnie nowelizowana (28 czerwca 1963 roku), a w bardzo dużym stopniu w latach 1972 – 1975 i utraciła formalnie moc 1 lipca 1984 roku. Akt prawny z 1958 roku rozszerzył kompetencje rad narodowych podporządkowując im przedsiębiorstwa i zakłady do tej pory zarządzane centralnie. Możliwe stało się również przekazywanie kompetencji z rad wyższego szczebla do niższego. Rady poszczególnych stopni otrzymywały odpowiednie kompetencje na danym terytorium. I tak jako podstawowe ogniwo w systemie terenowych organów władzy traktowano rady powiatowe.6 Rady szczebla wojewódzkiego miały koordynować działania kulturalne, społeczne i gospodarcze na danym terytorium. Miejskie rady głównie miały się zajmować gospodarką komunalną i warunkami egzystencji społeczności miejskiej. Niedostatecznie natomiast określono kompetencje rad stopnia niższego, czyli działających w środowiskach wiejskich. Ponadto określono pewną samodzielność wydziałów, jako organów administracji w systemie rad. Wydziały stały się wyspecjalizowanymi organami administracji prezydium rady narodowej.
Należy zaznaczyć, że nowelizacja konstytucji z 19 grudnia 1963 roku przedłużała kadencję rad z trzech do czterech lat. Ujednolicono więc kadencję sejmu i rady co wiązało się również z równoległymi wyborami.
W latach 1972 – 1975 nastąpiła przebudowa władz terenowych w Polsce. Do tego okresu, jak i w wyżej wymienionych latach odbierano sukcesywnie radom możliwość wpływu na gospodarkę, jak również odebrano radom podległość wielu przedsiębiorstw terenowych (co było niezgodne z ustawami z 1958 i 1963 roku).
„Ustawa z dnia 29 listopada 1972 roku zakładała utworzenie większych gmin w miejsce istniejących gromad." Z dniem 1 stycznia 1973 roku powstało 2365 gmin wiejskich obejmujących przeciętnie 130 km kwadratowych oraz 7000 mieszkańców ".7 Wiele kompetencji i zadań przekazano ze szczebla powiatowego na gminny. Podano zmianom struktury gminnych rad narodowych. Gminna rada stawała się nie tylko organem władzy, ale pełnić miała też rolę samorządu społecznego. Przewidziano możliwość powołania wspólnego organu dla miasta i gminy. W miejsce dotychczasowego prezydium – organu administracji wybieralnego i kolegialnego, utworzono urząd naczelnika (miasta i gminy) i odpowiedni urząd (miasta i gminy). Natomiast w celu koordynacji prac rady ustanowiono stałe prezydium. Do obszaru gminnego dostosowano funkcjonowanie organizacji społecznych, spółdzielczych i rolniczych. W gminie organizować miano szkolnictwo, ośrodki: zdrowia, opieki społecznej a także kultury. Funkcje gospodarcze na terenie gminy połączono z kulturalno – oświatowymi i socjalnymi. Ustawa z 1972 roku wprowadzała również pojęcie funduszu gminnego. Ponieważ dążono do tego, aby gminy stawały się silnymi mikro regionami w Polsce, nieodzowne było inwestowanie w owe obszary. Stąd fundusz gminny przeznaczony miał być - globalnie rzecz biorąc - na poprawę warunków życia gospodarczego i kulturalnego w gminie. Środki miały pochodzić od osób i zakładów, które trudniły się produkcją, handlem, rzemiosłem i usługami, bez względu na to czy były to jednostki państwowe, czy niepaństwowe (przedsiębiorstwa). Dysponentem funduszu miał być naczelnik gminy, a zarządzaniem funduszu zajmowała się rada. Toteż ona uchwała plan wydatków i dochodów funduszu, który głównie przeznaczać miano na dofinansowanie czynów społecznych.
Ustawa z 22 listopada 1973 roku określała podobne formy organizacji organów władzy i administracji dla wyższych szczebli podziału terytorialnego, jak ustawa z 1972 roku dla gmin. Podobnie więc rady narodowe stopnia wojewódzkiego, miejskiego i powiatowego zostały wyposażone w prezydia stale kierujące pracą rady, komisji i radnych. Organami administracji w terenie jak również organami wykonawczo – zarządzającymi rad stali się jednoosobowo wojewodowie, prezydenci, naczelnicy powiatów , dzielnic i miast. Nominowani byli na stanowiska na czas nieokreślony po zasięgnięciu opinii właściwych rad narodowych.
Ponieważ umocnieniu uległ aparat administracji terenowej, pomyślano, że należy również wzmocnić sam aparat rad, powołując w praktyce na przewodniczących poszczególnych szczebli rad czyli i prezydiów – pierwszych sekretarzy komitetów wojewódzkich, powiatowych PZPR. W skład prezydiów wchodzili też prezesi "sojuszniczych " stronnictw – SD i ZSL. Taki aparat rady miał być silnym organem inspiracji, kontroli i współdziałania. W praktyce interpretowano to jako działanie prowadzące do zatarcia odrębności partii politycznych od aparatu państwowego.
Należy dodać, że ustawa z 1973 roku nie precyzowała szczegółowo uprawnień prezydentów, wojewodów i naczelników w zakresie wykonywania funkcji terenowego organu administracji oraz funkcję organu wykonawczo – zarządzającego rad. Na mocy ustawy faktycznie prezydenci, wojewodowie i naczelnicy stali się jedynymi organami administracji w terenie, ponieważ kierownicy wydziałów przy dotychczasowych prezydiach – stracili status organu.
„Ustawa o dwustopniowym podziale administracyjnym" z 28 maja 1975 roku ostatecznie zamyka okres ustawodawczy dotyczący rad narodowych na szczeblu powiatowym w PRL.8 Zgodnie z nowym prawem, z dniem 1 czerwca 1975 roku zlikwidowano powiaty, w liczbie 390, zwiększono też liczbę województw do 49 (rozbijając istniejące na mniejsze).9 Mniejsze województwa i większe gminy przejęły więc kompetencje dotychczas istniejących powiatów.




Przypisy:
1 Z. Leoński, System organizacji i funkcjonowania terenowych organów przedstawicielskich i organów administracji państwowej PRL, Warszawa 1989, s. 8 –13; por. także Prawo administracyjne PRL, praca zbiorowa pod red. K. Sauda, Warszawa 1979, s. 104.
2 Tamże, s. 8 – 13.
3 Tamże.
4 por. M. Kallas, Historia ustroju Polski X – XX wieku, Warszawa 1999, s. 421; T. Bocheński, S. Gebert, J. Starościak, Rady Narodowe, ustrój i działalność, Warszawa 1971, s. 37-38.
5 Z. Leoński, System organizacji…, s. 8 – 13.
6 Z. Rybicki, Szkice o administracji. Problemy organizacyjno - prawne. Warszawa 1988, s. 56-57.
7 Z. Rybicki, Szkice o administracji. Problemy organizacyjno - prawne, Warszawa 1988, s. 154; M. Kallas podaje liczbę gmin na poziomie 2300, a zniesionych gromad - 4300.
8 M. Kallas, Historia ustroju…, s. 422.
9 M. Kallas, Historia ustroju…, s. 422.

Literatura:
Bocheński T., Gebert S., Starościak J., Rady narodowe ustrój i działalność, Warszawa 1971.
Prawo administracyjne PRL, praca zbiorowa pod red. K. Sauda, Warszawa 1988.
Kallas M., Historia ustroju Polski X-XX w., Warszawa 1999.
Leoński Z., System organizacji i funkcjonowania terenowych organów przedstawicielskich i organów administracji państwowej PRL, Warszawa 1989.
Rybicki Z., Szkice o administracji. Problemy organizacyjno - prawne. Warszawa 1988.
Rybicki Z., Działalność i organizacja rad narodowych w PRL, Warszawa 1965.
Zgłoś błąd    Wyświetleń: 0


Uwaga! Wszystkie materiały opublikowane na stronach Profesor.pl są chronione prawem autorskim, publikowanie bez pisemnej zgody firmy Edgard zabronione.


BAROMETR


1 2 3 4 5 6  
Oceń artukuł!



Ilość głosów: 0

Serwis internetowy, z którego korzystasz, używa plików cookies. Są to pliki instalowane w urządzeniach końcowych osób korzystających z serwisu, w celu administrowania serwisem, poprawy jakości świadczonych usług w tym dostosowania treści serwisu do preferencji użytkownika, utrzymania sesji użytkownika oraz dla celów statystycznych i targetowania behawioralnego reklamy (dostosowania treści reklamy do Twoich indywidualnych potrzeb). Informujemy, że istnieje możliwość określenia przez użytkownika serwisu warunków przechowywania lub uzyskiwania dostępu do informacji zawartych w plikach cookies za pomocą ustawień przeglądarki lub konfiguracji usługi. Szczegółowe informacje na ten temat dostępne są u producenta przeglądarki, u dostawcy usługi dostępu do Internetu oraz w Polityce prywatności plików cookies.
Dowiedz się więcej.