Zajęcia profilaktyczno-edukacyjne jako wsparcie procesu wychowawczego w nauczaniu zintegrowanym

SŁOWO WSTĘPNE

W Polsce naukę szkolną rozpoczynają dzieci 7- letnie. W życiu każdego młodego człowieka to bardzo ważne wydarzenie. Zmienia się rola dziecka, które staje się z dnia na dzień uczniem a więc jednym z wielu w społeczności szkolnej. Dzieci przychodzą do szkoły z bardzo różnym bagażem doświadczeń społecznych w zależności od warunków, w jakich wychowywało się dziecko przez siedem lat swojego życia. Różne jest też ich nastawianie do szkoły, nauki i nauczyciela przez rodziców, starsze rodzeństwo czy inne bliskie osoby. Rozpoczęcie przez dziecko nauki w szkole poprzedza okres przedszkolny, czyli praca z dziećmi w grupie sześciolatków w przedszkolu lub też w klasie "zerowej" w szkole. Nauka ta ma na celu wszechstronny i harmonijny rozwój dziecka, umożliwiający osiągnięcie tzw. "dojrzałości szkolnej". W szkołach bardzo często we wrześniu przeprowadza się testy dojrzałości szkolnej, ale obejmują one swym zakresem sprawności opanowania pewnych umiejętności i wiedzy. Mało kto zajmuje się badaniem poziomu emocjonalno - społecznego uczniów rozpoczynających naukę szkolną. Uczeń klasy pierwszej po raz pierwszy staje wobec poważnych obowiązków. Musi sprostać wymaganiom nauczyciela, rodziców a nawet swoich rówieśników. Musi być samodzielny i zaradny. Styka się z różnymi sytuacjami w szkole, które są dla niego nowe i nieznane. Tymczasem powszechnie wiadomo, że poziom rozwoju emocjonalno- społecznego dzieci rozpoczynających naukę jest zróżnicowany.

Uważam, że bez względu na to, jaki jest poziom uspołecznienia dzieci wychowawca powinien zrobić wszystko, aby wyrównać ich start w nowym środowisku. Zadaniem dobrego nauczyciela jest także pomoc dziecku w pokonywaniu trudności i w rozwiązywaniu bieżących problemów, tworzenie klimatu zaufania i bezpieczeństwa a także przekazywanie wiedzy uczuciach i bezkonfliktowym porozumiewaniu się. Dziecko powinno czuć, że nauczyciel interesuje się nim i zauważa go w każdej sytuacji. Pomocą w realizacji tych przedsięwzięć może być cykl zajęć dla klasy szkolnej oparty na programie profilaktyczno-edukacyjnym, którego celem będzie poprawa funkcjonowania dzieci w nowej sytuacji szkolnej i budowanie integracji w zespole klasowym.

Drugim, ważnym aspektem pracy profilaktyczno-edukacyjnej w klasach młodszych jest działalność prozdrowotna. Dziecko od najmłodszych lat zdobywa wiedzę na temat swojego ciała, zdrowia i higieny. Zdobyte w różny sposób informacje wpływają na to, jak dbamy o swoje zdrowie psychiczne i fizyczne w życiu dorosłym.

Rozwijając świadomość prozdrowotną u dzieci w młodszym wieku szkolnym ciągle zbyt mało uwagi poświęcamy zagrożeniom, jakie płyną z palenia papierosów, nadużywania alkoholu, leków czy zażywania narkotyków. Zajmując się problematyką uzależnień najczęściej myślimy o tych, którzy wymagają leczenia a nie o tych, którzy w przyszłości mogą mieć ten sam problem. Wydaje się zatem celowe, aby w pracy z dziećmi stosować programy, które rozwijałyby umiejętność radzenia sobie w trudnych sytuacjach, aby dzieci, które mają problemy nie "topiły ich w alkoholu" czy nie "próbowały narkotykowego odlotu".

Wyżej wymieniony typ zajęć dla uczniów klas młodszych powinien być oparty na założeniu, aby pomóc dziecku zbudować jasny system wartości, aby wyraźnie mogło rozgraniczyć, co jest dobre a co złe i miało odwagę podejmować samodzielnie ważne decyzje w przyszłości.

WSKAZÓWKI METODYCZNO-DYDAKTYCZNE DO PROGRAMÓW PROFILAKTYCZNO-WYCHOWAWCZYCH TREŚCI I CELE PROGRAMÓW PROFILAKTYCZNO- WYCHOWAWCZYCH

Programy profilaktyczno-edukacyjne dla klas I- III oparte są przede wszystkim na założeniu, aby wykształcić u dzieci umiejętności interpersonalne i zwiększyć świadomość dotyczącą bezpieczeństwa i różnorodnych zagrożeń. Należy zatem kształtować osobowość dziecka i wspierać jego rozwój tak, aby radziło sobie z rozwiązywaniem problemów bez nadmiernego napięcia emocjonalnego a jednocześnie umiało współżyć z innymi i zawsze potrafiło wybrać to, co jest dla niego dobre i zdrowe.

W realizacji programu dla dzieci rozpoczynających naukę szkolną najważniejszym zadaniem jest ich adaptacja do nowej sytuacji i do środowiska szkolnego. Zajęcia należy rozpocząć od akceptacji i rozumienia własnych uczuć, niepokojów i złości przez same dzieci. Aby to osiągnąć należy nauczyć uczniów właściwego komunikowania się, dostrzegania i nazywania emocji własnych i innych ludzi, dostrzegania i spełniania potrzeb własnych i innych, tolerancji, akceptacji, budowania własnej wartości, współdziałania i współpracy. Są to główne cele programów w poszczególnych klasach.

Scenariusze zajęć mają charakter spotkań psychoedukacyjnych a nawet psychokorekcyjnych. Zajęcia można realizować w sali lekcyjnej, ale należy pamiętać o tym, aby dzieci czuły się swobodnie. W tym celu należy odsunąć ławki, zrobić dużo miejsca do zabawy i siedzenia w kręgu.

W efekcie po zakończeniu zajęć programowych zakłada się, że dzieci biorące udział w zajęciach będą czuły się w klasie bezpiecznie. Wytworzy się klimat wzajemnego zaufania zarówno między rówieśnikami., jak też między wychowawcą i jego podopiecznymi. Poprzez te zajęcia dzieci będą czuły się w swoim towarzystwie dobrze a klasa naprawdę stanie się zintegrowana całością. Uczniowie uświadomią sobie także, że są wzajemnie odpowiedzialne za siebie, za własne bezpieczeństwo i zdrowie. Na zakończenie takich zajęć przewidziana jest ewaluacja w formie rysunkowej.

ROLA I ZADANIA WYCHOWAWCY W REALIZACJI PROGRAMU

W pracy z grupą bardzo ważna jest również osoba nauczyciela- wychowawcy, który przyjmuje tu rolę prowadzącego niejako lidera. Jeśli klasa nie jest zbyt liczna wychowawca może poradzić sobie sam w trakcie zajęć, ale w momencie, gdy dzieci jest ponad 20, powinien mieć osobę wspomagającą. Rola, jaką ma wychowawca do spełnienia wymaga od niego pewnych predyspozycji, niezbędnych w tym przedsięwzięciu. Powinien być zatem wrażliwy, empatyczny, ciepły i bezwarunkowo akceptujący wychowanka takim, jaki jest. Musi on dbać o odpowiedni klimat w grupie i potrafić wytworzyć serdeczny kontakt z dziećmi. Nauczyciel- terapeuta nigdy nie może oceniać ani dzieci, ani też ich wypowiedzi. Należy zachęcać dzieci do brania aktywnego udziału w zajęciach, ale nie wolno ich zmuszać do niczego. Należy bardzo uważnie obserwować zachowanie dzieci i słuchać ich wypowiedzi, aby móc pochwalić to, co robią dobrze. Nie można pozwolić na nadmierny luz, ale też nie wolno wprowadzić zbytniego rygoru. Ważne jest, aby od pierwszych zajęć dzieci wiedziały, co jest dozwolone w czasie zabaw i dlatego należy stworzyć wspólne zasady tzw. kontrakt. Każde zajęcia powinny być prowadzone wg wcześniej przygotowanego scenariusza, ale nie można zakładać, że przebieg ich będzie identyczny. W trakcie trwania zajęć można je dowolnie modyfikować wg potrzeb klasy.

METODY I FORMY PRACY W GRUPIE

W pracy z zespołem klasowym opartej na programie profilaktyczno- edukacyjnym stosuje się różne metody pracy. Wszystkie z nich oparte są na zabawie. W czasie tych zajęć bardzo istotne jest, aby dzieci nie czuły się tak, jak w czasie zajęć lekcyjnych. Zabawy nie mogą odbywać się w ławkach szkolnych. Większość zajęć powinna być przeprowadzona w kręgu uczuć, na dywaniku. Taka forma pracy pozwala na bezpośredni kontakt wzrokowy, zmniejsza dystans między jej uczestnikami, wyrównuje pozycje społeczne dzieci a przede wszystkim sprzyja nawiązaniu kontaktu emocjonalnego. Krąg daje możliwości zarówno uważnego słuchania innych, ale także wyrażania swoich myśli i uczuć. Zabawą w kręgu można rozpoczynać i kończyć wszystkie zajęcia i należy stosować wtenczas formę zwaną rundką. Polega ona na tym, że każde dziecko ma prawo (ale nie ma obowiązku) dokończenia zdania nawiązującego do danego tematu zajęć lub też podsumowującego je. Uzupełnianie zdań w czasie rundki pozwala dzieciom zaobserwować różnice i podobieństwa między nimi i ułatwiają małym dzieciom samodzielną wypowiedź. Dzieci bardzo lubią śpiewać, tańczyć i muzykować. Mogą wtedy wyrażać swoje uczucia, dobierać piosenki do tematu zajęć, rozpoczynać zajęcia rytualną, zawsze taką samą piosenką. Można też korzystać z elementów muzykoterapii i technik relaksacyjnych i wizualizacyjnych przy muzyce. Równie ważną metodą pracy z dziećmi w młodszym wieku szkolnym jest rysowanie i inne prace plastyczne. Dzieci młodsze maja często trudności w werbalnym przekazywaniu swoich odczuć i myśli, dlatego należy pozwolić na wypowiedzi za pomocą prac plastycznych (najczęściej rysunków).Wspólne tworzenie ma ogromny pozytywny wpływ na dziecko, sprzyja lepszemu porozumiewaniu się, uwalnianiu się od napięć i przeżyć. Ważne jest, aby dzieci mniej zdolne plastycznie nie zrażały się już na wstępie do tej metody i dlatego należy je wspierać i zachęcać do pracy. Bardzo istotne jest w tej technice, aby dać wystarczająco dużo czasu na wykonanie pracy, na omówienie prac w kręgu a nawet na zrobienie wystawki lub albumu. Inscenizacje i odgrywanie scenek oraz przedstawienia kukiełkowe to metody nawiązujące do psychodramy. Dzieci w młodszym wieku mogą odgrywać scenki do konkretnej sytuacji, przedstawiać zachowania własne lub innych osób w danej, wymyślonej sytuacji. Dzieci powinny być podzielone na zespoły a w czasie gry powinny dzielić się na aktorów i widzów. W czasie zajęć poza odgrywaniem konkretnych zdarzeń musi nastąpić omówienie odczuć jednych i drugich. Ta metoda może uczyć dzieci nowych zachowań w konkretnej sytuacji i pozwala wczuć się w sytuację innych.

Bardzo ważną metoda pracy z dziećmi w Młodszym wieku szkolnym są gry i zabawy interakcyjne. Dziecko poprzez zabawę potrafi uczyć się o wiele skuteczniej niż w sposób tradycyjny. Dzięki nim uczestnicy w przyjemny i ciekawy sposób zdobywają nowe doświadczenia. Gry i zabawy działają motywująco, budzą ciekawość, pobudzają aktywność, uczą współpracy i odpowiedzialności. W początkowej fazie programu zabawy interakcyjne redukują lęki dzieci i ułatwiają stworzenie spójnej i zintegrowanej grupy. Stosując tę formę pracy prowadzący musi pamiętać, aby w jasny i czytelny dla dzieci sposób podać cele i zasady zabawy, nie wolno zmuszać tych, którzy nie maja ochoty bawić się a na zakończenie należy skłonić dzieci do refleksji na temat przeżyć i doświadczeń. Burza mózgów to dość trudna metoda dla uczniów klas młodszych. Przed jej zastosowaniem po raz pierwszy należy dokładnie zapoznać dzieci ze sposobem pracy ta metodą. Technika ta aktywizuje grupę, pozwala na otrzymanie dużej ilości pomysłów w krótkim czasie. Metodę tę warto stosować w mniejszych (4-5 osobowych) grupach, aby móc porównać pomysły między nimi.

PODSUMOWANIE

Celem szkoły jest sprzyjanie wszechstronnemu rozwojowi ucznia. Mając na myśli właśnie taki rozwój nie mówimy tylko o rozwoju umysłowym, ale także o rozwoju psychicznym i społecznym. Praktyka szkolna wykazuje jednak, że nie zawsze przedmiotem planowanych działań nauczyciela jest rozwój świadomości społecznej, kształtowanie się ocen, przekonań i postaw. Przedmiotem naszych marzeń jest szkoła w pełni "zdrowa, uśmiechnięta" , do której dzieci przychodzą z radością, bez obaw i lęków. Szkoła nie powinna kojarzyć się z uciążliwością, nudą, stresem i zagrożeniem lecz z przygodą, radością i sukcesem. Nadrzędnym celem wychowania powinien być harmonijny rozwój emocjonalny i społeczny dziecka a nie tylko rozwój poznawczy. To wszystko można osiągnąć kształtując w ciekawy i interesujący sposób umiejętności rozumienia i akceptacji siebie i innych, kształtując poczucie własnej wartości, doceniając wartość zdrowia własnego i innych dzieci. Stosując w pracy z dziećmi w młodszym wieku szkolnym zajęcia profilaktyczno- edukacyjne, nauczyciel może sprawić, że pokonywanie trudności przez wychowanków będzie łatwiejsze a jego praca wychowawcza skuteczniejsza.

BIBLIOGRAFIA:

1. Bodanko A.(red.): Wspomaganie procesu wychowawczego programami profilaktyczno-edukacyjnymi. Kraków 1999, Impuls.
2. Brejnak W.: Kocham i wychowuję. Warszawa 1993, Oficyna Wydawniczo- Poligraficzna "Adam".
3. Chomczyńska-Miliszkiewicz M., Pankowska D. : Polubić szkołę. Warszawa 1995, WSiP.
4. Kołodziejczyk A. Czemierowska E. : Spójrz inaczej. Program zajęć wychowawczo-profilaktycznych dla klas I-III szkół podstawowych. Kraków 1993., EDUCATIO.
5. Liebertz Ch. : Zabawy do nauczania integracyjnego. Kielce 1999, Jedność.
6. Portman R. : Gry i zabawy przeciwko agresji. Kielce 1999, Jedność.
7. Sawicka K.(red.): Socjoterapia. Warszawa 1999, CMPPP.
8. Stasica J.: Rozwijanie fantazji, zainteresowań i zdolności uczniów.
Zajęcia relaksujące. Kraków 2001, Impuls.
9. Vopel K. W. : Gry i zabawy interakcyjne dla dzieci i młodzieży. Kielce 1999, Jedność.
10. Vopel K. W.: Poradnik dla prowadzących grupy. Kielce 1999, Jedność.

Opracowanie: Maria Mitko

Wyświetleń: 1382