Ogólne uwagi o języku mówionym

W badaniach syntaktycznych trzeba przede wszystkim ustalić, co właściwie stanowi przedmiot składni, jakie twory językowe należą do jej zakresu i w jakim pozostają stosunku do innych składników gramatycznego systemu. Prosta i potoczna obserwacja pozwala wyodrębnić w języku trzy twory różnego rzędu. Pierwszym jest głoska, drugim-wyraz, a trzecim wreszcie twór językowy, który narzuca się naszej świadomości z całą wyrazistością i bezpośredniością w rzeczywistej mowie. To jest wypowiedzenie. Można by zadać sobie pytanie: "Czym jest wypowiedzenie?". Wiadomo, że człowiek szuka różnych środków uzewnętrznienia ekspresji swego życia duchowego. Chce je udostępnić otoczeniu. Zmusza go do tego konieczność porozumiewania się z innymi osobnikami, wynikająca ze społecznego bytowania. Wypowiedzenie, jak każde powiadomienie, musi mieć jakąś osnowę, wszakże powiadamiamy zawsze o czymś. Codzienne doświadczenia pouczają nas, jak to przemawiając czy pisząc, trudzimy się nieraz nad doborem najlepszych i najstosowniejszych wyrazów, aby przekazać własne myśli i uczucia. Powiadamy wtedy, że różne wyrazy " plączą się nam na języku, że pchają się nam do ust ". A czymże jest utykanie, powtarzanie wyrazów, jeśli nie objawem ujęzykowienia, kiedy jeszcze dany składnik wypowiedzenia mógł by być ujęty w ten lub inny sposób. Na ten okres językowego kształtowania tworzywa wypowiedzeniowego przypada także ustalenie szyku wyrazów. Na koniec przychodzi czynność ujęzykowienia w mowie zewnętrznej, a tworzywo wypowiedzeniowe staje się swoistym tworem językowym. Język mówiony jest prymarny w stosunku do języka pisanego. Język pisany powstał jako zapis, odwzorowanie graficzne języka mówionego, z czasem jednak zyskał pewną autonomię, uniezależnił się od swego pierwowzoru. Dzisiaj mówiąc "język pisany" lub "język mówiony" mamy na myśli przede wszystkim różnice formalno-strukturalne. Mówimy, że ktoś pisze językiem mówionym, o kimś innym mówimy, że mówi językiem pisanym. Można wyciągnąć wniosek, że gramatyka języka mówionego, w szczególności składnia języka mówionego stanowi autonomiczny obiekt analizy, i to obiekt który w logicznym porządku rzeczy powinien być poddany analizie opisu zanim weźmie się na warsztat składnię języka mówionego.

Program szkoły podstawowej dużo miejsca poświęca kształtowaniu sprawności językowej. Jest to oddzielny dział programu nauczania. Jednocześnie ćwiczenia w mówieniu i pisaniu są skorelowane z wiadomościami teoretycznymi z nauki o języku. Widzimy to na przykładzie celów kształcenia wymienionych w programie. W zakresie wiedzy jest nim wyposażenie uczniów w wiadomości o budowie i zasadach funkcjonowania języka jako środka porozumiewania się oraz wyrażania myśli i uczuć w mowie i piśmie. Uczeń kształci i doskonali w szkole zarówno język mówiony jak i pisany. Język mówiony charakteryzuje się innymi właściwościami niż język pisany. Służy do doraźnego przekazywania treści. Jest swobodny i mniej precyzyjny. Zdania są raczej krótkie, często występuje potok składniowy. Pewne wykolejenia w tym języku traktujemy pobłażliwie, gdyż rygorystyczne przestrzeganie normy byłoby sztuczne i niemożliwe do zrealizowania.

Odmienne cechy posiada język pisany. Musi być bardziej zrozumiały niż język mówiony i jednoznaczny, ponieważ pełni więcej funkcji.

Używanie poprawnego języka mówionego może stać się instrumentem rozwoju ucznia. Uczeń powinien umieć dobrać odpowiednie środki językowe, aby osiągnąć zamierzony cel wypowiedzi. Kształcenie sprawności w posługiwaniu się językiem mówionym jest w pewnym stopniu zadaniem zintegrowanym z całą nauką szkolną. Jest ona niezbędna dla ucznia. Osiągnięcie sprawności w posługiwaniu się językiem wymaga określonych zabiegów dydaktycznych. Należy dążyć do tego, aby uczeń był wyposażony w różnorodne środki językowe wyrażania myśli i uczuć oraz nauczył się świadomego i celowego posługiwania się nimi. Aby osiągnąć ten cel, należy stosować odpowiednie ćwiczenia kształcące sprawność językową. Materiał nauczania zaleca, począwszy od klasy czwartej, opanowywanie coraz trudniejszych w redagowaniu form wypowiedzi i nabywanie w drodze ćwiczeń coraz większej umiejętności w posługiwaniu się językiem mówionym.

Zagadnienie związane z szykiem wyrazów występuje w programie nauczania i podręcznikach szkolnych. W programie nauczania szkoły podstawowej znajdujemy uwagę, która dotyczy etapów zaznajamiania uczniów z budową wypowiedzenia. Przewiduje się omówienie zagadnienia szyku wyrazów w zdaniu. W klasach młodszych wspomina się tylko o pozycji podmiotu w stosunku do orzeczenia oraz o miejscu przydawek i dopełnień. Analizę obecności problematyki szyku należy zacząć od klasy czwartej. W programie nauczania tej klasy mamy treści kształcenia dotyczące szyku wyrazów w zdaniu i zalecenia, które informują o sposobie realizacji tego zagadnienia. Uczniowie powinni opanować umiejętności:
- poprawnego konstruowania zdań pojedynczych,
- budowania wypowiedzeń pojedynczych rozwiniętych,
- odróżniania wypowiedzeń pojedynczych od złożonych oraz zdań od równoważników zdania,
- celowego używania różnych typów wypowiedzeń,
- stosowania wielkiej litery na początku wypowiedzenia i odpowiednich znaków interpunkcyjnych na końcu,
- rozdzielania przecinkiem wypowiedzeń składowych w wypowiedzeniu złożonym.

W klasie piątej tak jak w klasie czwartej nie ma konkretnych uwag dotyczących szyku wyrazów, jednakże uczniowie powinni opanować umiejętność sporządzania wykresu zdania pojedynczego, wydzielania grupy podmiotu i orzeczenia oraz stosowania odpowiedniego szyku wyrazów w zdaniu. W klasie VI program zakłada, że uczniowie opanowali materiał z kl. IV i V i dlatego nakazuje zająć się szczegółowiej poszczególnymi częściami zdania. Zaleca omówienie różnych typów orzeczeń i podmiotów. W ćwiczeniach do nauki o języku znajdują się zadania związane z szykiem przydawek w zdaniu oraz miejscem długich i krótkich form zaimka rzeczownego.

Szyk wyrazów w zdaniu w języku polskim jest dość swobodny, czemu sprzyja bogata fleksja. Na podstawie form fleksyjnych wyrazów możemy się zorientować, jakie wyrazy wiążą się gramatycznie ze sobą, nawet jeśli nie stoją w bezpośrednim sąsiedztwie. Nie jest to jednak szyk zupełnie dowolny, gdyż taka dowolność sprawiłaby, że w wielu wypadkach zdanie byłoby mało zrozumiałe lub nawet w ogóle straciłoby sens. Dlatego należy przestrzegać zasad dotyczących szyku wyrazów w zdaniu i uświadomić uczniom, już szkoły podstawowej, jak ważną rolę w przekazywaniu myśli i uczuć odgrywa znajomość zasad poprawnego redagowania zdań.

Opracowanie: Ewa Pęczak

Wyświetleń: 1802