Czynniki warunkujące skuteczność pracy nauczyciela w nauczaniu ortografii

Wysoki poziom umiejętności poprawnego wyrażania myśli w mowie i w piśmie - to nieodzowny składnik wykształcenia współczesnego człowieka. Dlatego też jednym z podstawowych zadań szkoły jest wyrobienie u uczniów umiejętności poprawnego pisania. Wytworzyć ją można tylko poprzez długotrwałą, systematyczną, planową i świadomą pracę nauczyciela z uczniami, a nie przez mechaniczne wyuczanie się reguł ortograficznych. Wymaga ona wielu trudu i wysiłku, tak ze strony nauczyciela jak i uczniów. Jej skuteczność warunkują dwie grupy czynników:
1. Właściwa organizacja pracy nauczyciela, a więc przestrzeganie zasad i prawidłowości leżących u podstaw kształtowania nawyku ortograficznego, w tym także racjonalne stosowanie odpowiednich metod nauczania oraz środków dydaktycznych.
2. Aktywna postawa uczniów, świadomy stosunek do nauki, staranność i pilność oraz dokładność podczas wykonywania ćwiczeń ortograficznych, nieustanna czujność, a także właściwa postawa emocjonalna.

Do głównych zasad i prawidłowości w nauczaniu ortografii należą:
1. Zasada systematyczności i ciągłości, wyrażająca się w planowym i rytmicznym opracowywaniu materiału ortograficznego na poszczególnych etapach pracy, z uwzględnieniem stałego narastania trudności.
2. Zasada pełnego zaangażowania całej osobowości ucznia, a więc aktywizacja całej jego sfery poznawczej (pamięci wzrokowej, słuchowej, uwagi, spostrzegania, wyobraźni i myślenia),
a także sfery emocjonalnej i motywacyjnej. Tylko pełne pobudzenie i harmonijne zespolenie wszystkich sfer osobowości dziecka zapewnić może dobre rezultaty w dziedzinie ortografii.
3. Zasada poglądowości, domagająca się oparcia całego nauczania ortografii na współdziałaniu obydwu układów sygnałowych, co zapewnia wzajemne kojarzenie rzeczy, słów i działania.
W praktyce oznacza to stosowanie na szeroką skalę takich środków dydaktycznych jak tablice, słowniczki, gazetki ortograficzne czy rozsypanki. Opanowanie treści ortograficznych będzie tym trwalsze i efektowniejsze, im więcej analizatorów weźmie udział w procesie ich przyswajania.
4. Zasada poprawnego i racjonalnego prowadzenia ćwiczeń ortograficznych, która wyraża się
w przestrzeganiu wzajemnych związków pomiędzy przepisywaniem, pisaniem z pamięci
i ze słuchu w odpowiednim ich ustopniowaniu, a także unikaniu szablonowości i monotonności w ich stosowaniu, szczególnie na etapie utrwalania materiału ortograficznego.
5. Zasada systematycznej kontroli i oceny postępów uczniów. Kontrola ta jest sprawdzianem osiągnięć nie tylko ucznia, ale i samego nauczyciela. Ukoronowaniem kontroli powinny być racjonalne i w jak najkrótszym czasie przeprowadzone ćwiczenia uzupełniające. Szczegółowa analiza wyników każdej kontroli powinna skłonić nauczyciela do rewizji jego własnej pracy, do refleksji i przedsięwzięcia odpowiednich środków zaradczych, mających na celu zlikwidowanie niedociągnięć, zarówno całej klasy, jak i u pojedynczych uczniów.
6. Zasada indywidualizacji, mogąca przejawiać się w pracy jednostkowej, grupowej oraz w nauczaniu wielopoziomowym.
7. Zasada silnego powiązania nauki ortografii z innymi działami języka polskiego, głównie z ćwiczeniami słownikowymi, frazeologicznymi, gramatycznymi, z ćwiczeniami w czytaniu i w pisaniu tekstów oraz w pisaniu wypracowań.

J. Kiken stwierdził, że najwięcej błędów popełnianych przez uczniów jest wynikiem obojętności i niezdawania sobie sprawy z istnienia problemu ortograficznego. Zasadniczym więc zadaniem w procesie nauczania ortografii jest uświadomienie dzieci o istnieniu problemu ortograficznego, ukształtowanie umiejętności jego dostrzegania, czyli wyrobienia czujności ortograficznej. Nie uzyskamy sukcesów, jeśli nie zaktywizujemy u dzieci wszystkich sfer osobowości. Ważnymi czynnikami natury emocjonalnej są: zainteresowanie, pozytywna motywacja, ambicja i wzmożona troska i dbałość o poprawność języka ojczystego.

Systematyczne badania nad ortografią wskazują niezadowalający jej poziom. Uczniowie nie posiadają należycie rozwiniętej czujności ortograficznej, co świadczy o niezbyt świadomym stosunku do nauki poprawnego pisania.

Główne przyczyny złego stanu ortografii:
- zbyt mała ilość ćwiczeń wdrażających i utrwalających materiał gramatyczny, stosowanie ich w sposób chaotyczny
- przewaga ćwiczeń monotonnych, szablonowych, niewzbudzających u uczniów wysiłku ani zainteresowania
- zbyt duża ilość niekontrolowanego pisania, które prowadzi do utrwalania się błędów

Nauczyciel musi przedsięwziąć środki zaradcze. Przede wszystkim należy urozmaicać i uatrakcyjniać fragmenty lekcji poświęcone ortografii, dobrać takie ćwiczenia, które w sposób racjonalny i skuteczny służyłyby kształtowaniu umiejętności poprawnego pisania. Bogactwo wykorzystywanego przez nauczyciela sprawiają, że uczniowie mogą intensywniej, wciąż po "nowemu" przeżywać określone problemy ortograficzne, wielokrotnie obcować z obrazem graficznym wyrazu i z powodzeniem utrwalać ich pisownię. Sytuacje takie pozwalają oprzeć naukę ortografii równocześnie na wszystkich rodzajach pamięci: wzrokowej, słuchowej i uczuciowej. Zapobiega to utrwalaniu się błędów, co ma często miejsce w toku ćwiczeń wykonywanych mechanicznie, bez wysiłku i emocjonalnego zaangażowania.

Jeśli chcesz nauczyć dzieci ortografii - powtarzaj często, ale za każdym razem rób to w inny sposób. Strzeżmy się ćwiczeń, które mają utrwalać pisownię, ale nie są ciekawe dla uczniów, nie przyczyniają się do rozwoju myślenia. Nuda wkraczająca na lekcje języka polskiego przekreśla z góry wyniki [1]

Powyższe rozważania wskazują, jak nieodzowną potrzebą w nauczaniu ortografii jest dopracowanie skutecznych rozwiązań metodycznych, które przyczyniłyby się do podniesienia efektów w tej dziedzinie.

Przypisy:
1. A. Głębocka: Wartość powtarzania w nauce ortografii, "Życie szkoły"

Opracowanie: Irena Misiak

Wyświetleń: 1666